शुक्रवार, 18 सप्टेंबर 2026
ममता बॅनर्जींच्या वर्मावर घाव; स्वतः रेखाटलेले 'तृणमूल'चे चिन्हाचा काय आहे ३० वर्षांचा इतिहास
TMC Symbol History:
मागील तीन दशकांपासून तृणमूल काँग्रेस (TMC) चे नाव आणि निवडणूक चिन्ह ही पश्चिम बंगालच्या राजकारणाची ओळख बनली आहे. पक्षांतर्गत संघटनात्मक वाद इतके वाढले आहेत की निवडणूक आयोगाने ‘ऑल इंडिया तृणमूल काँग्रेस’ हे नाव आणि ‘फुले आणि गवत’ हे चिन्ह तात्पुरते गोठवण्याचा निर्णय घेतला. या निर्णयानंतर निवडणूक आयोगाच्या निर्णयाशिवाय कोणताही प्रतिस्पर्धी या पक्षचिन्हाचा वापर करू शकणार नाही. पण टीएमसीत फूट पडल्यापासून कोणताही गट त्याचा वापर करू शकणार नाही. टीएमसीची तीस वर्षांपासून ओळख बनलेल्या या पक्षचिन्हाची कहाणीदेखील रंजक आहे.
TMC च्या अधिकृत वेबसाइटनुसार, पक्षाच्या स्थापनेवेळी ममता बॅनर्जी यांनी पक्षासाठी स्वतः हे चिन्ह रेखाटले होते. दोन हिरव्या फुलांच्या कळ्या आणि खाली गवत—हेच पुढे तृणमूल काँग्रेसची निवडणूक चिन्ह बनले.
तृणमूल काँग्रेसची स्थापना १ जानेवारी १९९८ रोजी झाली. ममता बॅनर्जी यांनी काँग्रेस पक्षातून बाहेर पडून स्वतःचा पक्ष स्थापन केला. बंगालसाठी एक वेगळे आणि नवीन राजकीय व्यासपीठ तयार करणे हे पक्षाचे उद्दिष्ट होते. टीएमसीची स्थापना झाल्यानेतर याला एका वेगळ्या ओळखीची गरज होती. आज ‘फूल आणि गवत’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या निवडणूक चिन्हाची कहाणी येथूनच सुरू होते.
टीएमसीच्या अधिकृत वेबसाइटनुसार, पक्षाच्या स्थापनेच्या दिवशी ममता बॅनर्जी यांनी स्वतः पक्षाचे निवडणूक चिन्ह रेखाटले होते. या चिन्हात गवतातून उगवणाऱ्या दोन हिरव्या कळ्या दर्शविल्या आहेत.
एकता आणि सलोख्याचे प्रतीक म्हणून पक्षचिन्हाची ओळख आहे. टीएमसीच्या वेबसाइटवर काझी नझरुल इस्लाम यांच्या ‘मोरा एक वृंते दुती कुसुम हिंदू-मुस्लिम’ या उक्तीचाही संदर्भ दिला आहे. त्याचा अर्थ तोच आहे, एकाच देठावर दोन फुले, जी हिंदू-मुस्लिम ऐक्याशी संबंधित आहेत. याचा अर्थ ते केवळ एक निवडणूक चिन्ह नव्हते. पक्षाच्या अधिकृत स्पष्टीकरणात म्हटले आहे की, त्यातून ऐक्य आणि धर्मनिरपेक्षतेचा संदेश दिला जातो.
“फुलांची जोडी” या चिन्हाचा आणखी एक थेट संबंध पक्षाच्या नावाशी आहे. “तृणमूल” म्हणजे “मुळे” किंवा “तळागाळातील”. म्हणूनच निवडणूक चिन्हात गवताला प्राधान्य देण्यात आले. अनेक जुन्या नोंदींमध्येही टीएमसीच्या निवडणूक चिन्हाचा उल्लेख दोन फुले आणि गवत असा आढळतो.
निवडणूक आयोगाच्या नोंदींनुसार, या चिन्हाचे अधिकृत नाव “फुले आणि गवत” आहे. आयोगाशी संबंधित एका अधिकृत दस्तऐवजात, हेच निवडणूक चिन्ह अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेसच्या नावाखाली सूचीबद्ध आहे.
Wardha News : ९४ हजार शेतकऱ्यांना विम्याचे कवच, योजनेत १ लाख ७५ हजार २१५ अर्ज, १ लाख हेक्टर
हे चिन्ह १९९८ पासून तृणमूल काँग्रेसची निवडणुकीची ओळख राहिले आहे. २०२६ पर्यंत, पक्षांतर्गत संघटनात्मक वादामुळे ते वादाच्या केंद्रस्थानी आले.
सध्याच्या वादामध्ये, दोन प्रतिस्पर्धी गट पक्षाची संघटना, नाव आणि निवडणूक चिन्हावर दावा करत आहेत. निवडणूक आयोगाने सप्टेंबर २०२६ मध्ये दोन्ही पक्षांचे म्हणणे ऐकून घेतले आणि १७ सप्टेंबर रोजी एक अंतरिम आदेश जारी केला. आयोगाने म्हटले आहे की, त्यांना दोन प्रतिस्पर्धी गटांचा सामना करावा लागत आहे, जे दोघेही स्वतःला तृणमूल काँग्रेस म्हणवतात.
हे प्रकरण निवडणूक आयोगाच्या ‘निवडणूक चिन्हे (आरक्षण आणि वाटप) आदेश, १९६८’ च्या कलम १५ अंतर्गत येते. अशा वादामध्ये, कोणता गट मान्यताप्राप्त पक्षाचे प्रतिनिधित्व करतो, हे आयोगाला ठरवावे लागते. पण सध्या सुरू असलेल्या पोटनिवडणुका पाहता, आयोगाकडे अंतिम निर्णय घेण्यासाठी पुरेसा वेळ नव्हता. त्यामुळे, एका अंतरिम व्यवस्थेअंतर्गत, दोन्ही गटांना त्यांची जुनी नावे आणि निवडणूक चिन्हे वापरण्यास मनाई करण्यात आली.
दोन्ही पक्षांना प्राधान्यक्रमानुसार प्रत्येकी तीन पर्यायी नावे आणि तीन मोकळी निवडणूक चिन्हे सादर करण्याच्या सुचना दिल्या आहेत. यानंतर, दोन्ही गटांना वेगवेगळी नावे आणि वेगवेगळी निवडणूक चिन्हे दिली जातील.
या निवडणूक आयोगाच्या आदेशाचा सरळ अर्थ असा आहे की, ममता बॅनर्जी यांनी तयार केलेल्या चिन्हावर कोणीही दावा करू शकत नाही. हा या अंतरिम आदेशाचा सर्वात रंजक पैलू आहे. टीएमसीच्या अधिकृत वेबसाइटनुसार, पक्षाच्या स्थापनेवेळी ममता बॅनर्जी यांनी स्वतः हे चिन्ह रेखाटले होते. सध्या, ममता बॅनर्जी यांचा गट किंवा प्रतिस्पर्धी ऋतब्रता बॅनर्जी यांचा गट, कोणीही तेच चिन्ह वापरू शकत नाही.
स्पष्टपणे सांगायचे झाल्यास, खरी टीएमसी कोण आहे हे निवडणूक आयोगाने अद्याप ठरवलेले नाही. ही केवळ पोटनिवडणुकांसाठीची एक अंतरिम व्यवस्था आहे. परिच्छेद १५ अंतर्गत पुढील सुनावणी आणि कागदपत्रांच्या छाननीनंतर अंतिम निर्णय घेतला जाईल.
१९९८ मध्ये जेव्हा तृणमूल काँग्रेसची स्थापना झाली, तेव्हा ममता बॅनर्जी यांनी पक्षासाठी असे निवडणूक चिन्ह निवडले, जे पक्षाच्या नावाशी आणि तळागाळातील राजकीय प्रतिमेशी सुसंगत होते. आता, जवळपास २८ वर्षांनंतर, तेच चिन्ह पक्षाच्या सर्वात मोठ्या संघटनात्मक वादाच्या केंद्रस्थानी आहे.
एकीकडे, ममता बॅनर्जी यांनी पक्षाच्या अधिकृत कथनात तयार केलेले निवडणूक चिन्ह आहे. दुसरीकडे, निवडणूक आयोगाच्या नोंदींमध्ये ते वापरण्याचा अंतिम अधिकार कोणत्या गटाला असेल, हा प्रश्न अद्याप निश्चित व्हायचा आहे.
सध्या तरी, याचे कोणतेही उत्तर मिळालेले नाही. आयोगाने केवळ एवढाच निर्णय घेतला आहे की, अंतिम निर्णय होईपर्यंत दोन्ही पक्ष ‘ऑल इंडिया तृणमूल काँग्रेस’ हे नाव आणि ‘फुले व गवत’ हे चिन्ह वापरू शकणार नाहीत.
पक्षाच्या चिन्हांवरून यापूर्वीही वाद
सध्याचा तृणमूल काँग्रेसचा वाद निवडणूक आयोगासाठी नवीन नाही. भारतीय राजकारणात पक्षीय फुटीनंतर नावे आणि चिन्हांवरून अनेक मोठे वाद निर्माण झाले आहेत. २०१७ च्या एआयएडीएमके वादात, दोन्ही गटांना पक्षाचे मूळ नाव आणि ‘दोन पाने’ हे चिन्ह वापरण्यावर तात्पुरती बंदी घालण्यात आली होती.
