सोमवार, 19 ऑक्टोबर 2026
China : चीनची राजधानी बीजिंग 2035 पर्यंत बनणार 'अतिवृद्ध' समाज, काय आहेत यामागील आर्थिक आणि सामाजिक धोके? ( फोटो सौजन्य : सोशल मीडिया )
जगातील दुसऱ्या क्रमांकाची सर्वात मोठी अर्थव्यवस्था असलेल्या चीनसमोर सध्या एक भयंकर लोकसंख्याशास्त्रीय संकट (China Demographic Crisis) उभे ठाकले आहे. चीनची राजधानी बीजिंग येत्या काही वर्षांत अत्यंत वेगाने वाढणाऱ्या वृद्ध लोकसंख्येच्या आव्हानाला सामोरे जाण्यास सज्ज होत आहे. अधिकृत आकडेवारी आणि लोकसंख्या तज्ज्ञांच्या अंदाजानुसार, २०३५ पर्यंत बीजिंग शहरातील एक तृतीयांश पेक्षा जास्त लोकसंख्या ६० वर्षे किंवा त्याहून अधिक वयाची असेल. या बदलामुळे बीजिंगचे रूपांतर एका ‘अतिवृद्ध’ (Super-Aged) समाजात होणार असून, त्याचा थेट परिणाम देशाच्या अर्थव्यवस्थेवर, कामगारांच्या संख्येवर आणि सामाजिक सुरक्षा व्यवस्थेवर होणार आहे.
चीनच्या कम्युनिस्ट पक्षाच्या बीजिंग महानगर समितीचे अधिकृत वृत्तपत्र असलेल्या ‘बीजिंग डेली’ मधील अहवालानुसार, २०३५ पर्यंत शहरातील ६० वर्षे किंवा त्याहून अधिक वयाच्या कायम रहिवाशांची संख्या जवळपास ७० लाखांपर्यंत पोहोचू शकते. २०२३ च्या अखेरीस हा आकडा अंदाजे ५२.९ लाख इतका नोंदवला गेला होता, जो शहराच्या एकूण लोकसंख्येच्या २३.८ टक्के होता. अवघ्या एका दशकात या संख्येत तब्बल १७ लाखांहून अधिक वाढ होण्याचा अंदाज वर्तवण्यात आला आहे.
संयुक्त राष्ट्र आणि जागतिक लोकसंख्याशास्त्रीय मानकांनुसार, जेव्हा एखाद्या देशात किंवा शहरात ६० वर्षे किंवा त्याहून अधिक वयाच्या लोकांचे प्रमाण १० टक्क्यांपेक्षा जास्त होते, तेव्हा तो समाज ‘वृद्ध होत असलेला’ मानला जातो. जेव्हा हे प्रमाण २० टक्क्यांपर्यंत पोहोचते, तेव्हा त्या समाजाला ‘वृद्ध समाज’ (Aged Society) म्हणून वर्गीकृत केले जाते.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : US-India Trade Deal: ‘आम्ही कराराच्या अगदी जवळ…’ अमेरिकेच्या परराष्ट्र सचिव मार्को रुबियो यांचे भारताबद्दल मोठे सूचक विधान
तथापि, जेव्हा ६० वर्षांवरील ज्येष्ठांचे प्रमाण शहराच्या एकूण लोकसंख्येच्या ३० टक्के किंवा त्याहून अधिक होते, तेव्हा त्या स्थितीला वैज्ञानिक भाषेत ‘अतिवृद्ध समाज’ (Super-Aged Society) म्हटले जाते. बीजिंगमध्ये २०३५ पर्यंत हे प्रमाण ३३.३ टक्क्यांपेक्षा जास्त होण्याचा स्पष्ट अंदाज आहे. याचा सोप्या शब्दांत अर्थ असा की, बीजिंगच्या रस्त्यांवर चालणाऱ्या दर तीन व्यक्तींपैकी एक व्यक्ती ६० वर्षांपेक्षा जास्त वयाची असेल.
ज्येष्ठ नागरिकांची संख्या इतक्या वेगाने वाढल्यामुळे चीनच्या निवृत्तीवेतन प्रणालीवर (Pension Funds) आणि आरोग्य यंत्रणेवर न भूतो न भविष्यति असा ताण पडणार आहे. निवृत्त होणाऱ्या लोकांची संख्या सातत्याने वाढत असताना, पेन्शन फंडात पैसे जमा करणाऱ्या कार्यरत तरुणांची संख्या मात्र दिवसेंदिवस घटत चालली आहे. यामुळे चीनच्या सामाजिक सुरक्षा बजेटमध्ये मोठी तूट निर्माण होण्याची भीती अर्थतज्ज्ञ व्यक्त करत आहेत.
याशिवाय, वाढत्या वयासोबत आरोग्यविषयक समस्यांमध्ये वाढ होत असल्याने रुग्णालये, पुनर्वसन केंद्रे, केअर होम (Nursing Homes) आणि विशेष वैद्यकीय सुविधांची मागणी गगनाला भिडणार आहे. विशेषतः एकाकी राहणाऱ्या वृद्धांची देखभाल करणे हे बीजिंग प्रशासनासाठी एक मोठे सामाजिक आणि आर्थिक आव्हान ठरणार आहे.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : VIDEO VIRAL: कॅमेऱ्यासमोर घडला थरार! ‘एक दिवस सर्वांना जायचे आहे’ असे धर्मगुरूनी सांगताच क्रूस अंगावर पडला आणि…
चीनमध्ये ओढवलेल्या या लोकसंख्या संकटाची मुळे त्यांच्या भूतकाळातील धोरणांमध्ये दडलेली आहेत. चीनने अनेक दशके लागू केलेल्या ‘वन चाइल्ड पॉलिसी’मुळे (एक मूल धोरण) देशातील जन्मदरात कमालीची घट झाली. जरी सरकारने नंतर दोन आणि तीन मुलांची परवानगी दिली, तरी महागाई, शिक्षणाचा उच्च खर्च आणि आधुनिक जीवनशैलीमुळे तरुण दांपत्ये मुलांना जन्म देण्यास उत्सुक नाहीत.
२०२२ मध्ये चीनच्या एकूण लोकसंख्येत ६० वर्षांत पहिल्यांदाच मोठी घट नोंदवली गेली. कमी जन्मदर आणि वैद्यकीय प्रगतीमुळे वाढलेले सरासरी आयुर्मान या दोन्ही घटकांमुळे चीनचा ‘वर्किंग-एज पॉप्युलेशन’ म्हणजेच काम करू शकणाऱ्या तरुणांचा गट आकुंचन पावत आहे. यामुळे उत्पादकता घटून चीनच्या औद्योगिक आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रातील विकासाचा वेग मंदावण्याचा धोका निर्माण झाला आहे.
या आव्हानाचा सामना करण्यासाठी चीन सरकारने अनेक स्तरांवर धोरणात्मक पावले उचलण्यास सुरुवात केली आहे. तरुणांना विवाह करण्यासाठी आणि मुले जन्माला घालण्यासाठी प्रोत्साहित करण्यासाठी बालसंगोपन अनुदान (Childcare Subsidies), प्रदीर्घ पालकत्व रजा (Parental Leave) आणि कर सवलती जाहीर केल्या जात आहेत.
त्याचबरोबर, कामगारांची टंचाई भरून काढण्यासाठी चीन सरकारने आपल्या कर्मचाऱ्यांचे निवृत्तीचे वय हळूहळू वाढवण्याचा निर्णय घेतला आहे. याशिवाय, वृद्धांसाठी घरोघरी जाऊन सेवा देणाऱ्या डिजिटल आणि कम्युनिटी केअर सुविधांचा विस्तार केला जात आहे. तथापि, हे सर्व उपाय वाढत्या लोकसंख्याशास्त्रीय संकटाचा सामना करण्यासाठी पुरेसे ठरतील का, हे पाहणे येणारा काळच ठरवेल.
Ans: जेव्हा एखाद्या शहराच्या किंवा देशाच्या एकूण लोकसंख्येत ६० वर्षे किंवा त्याहून अधिक वयाच्या लोकांचे प्रमाण ३०% किंवा त्याहून अधिक होते, तेव्हा त्याला 'अतिवृद्ध समाज' म्हणतात.
Ans: २०३५ पर्यंत बीजिंगमध्ये ६० वर्षे किंवा त्याहून अधिक वयाच्या नागरिकांची संख्या जवळपास ७० लाखांपर्यंत (सुमारे ३३.३%) पोहोचण्याचा अंदाज आहे.
Ans: घटता जन्मदर, वाढलेले सरासरी आयुर्मान आणि भूतकाळातील 'वन चाइल्ड पॉलिसी'चे परिणाम यामुळे चीनमध्ये वृद्धांची संख्या वेगाने वाढत आहे.
