शनिवार, 14 नोव्हेंबर 2026
एकमेव एअरबेस भारताकडून बंद (फोटो सौजन्य - iStock)
आयनी एअरबेस, ज्याला गिसार मिलिटरी एअरोड्रोम (GMA) असेही म्हणतात, तझाकिस्तानची राजधानी दुशान्बेपासून सुमारे १० किलोमीटर पश्चिमेला स्थित आहे. हा एअरबेस सोव्हिएत काळातील आहे परंतु सोव्हिएत युनियनच्या विघटनानंतर तो जीर्ण झाला. २००१ मध्ये, जेव्हा तालिबान अफगाणिस्तानात सत्तेत होते, तेव्हा भारताच्या परराष्ट्र मंत्रालय आणि सुरक्षा आस्थापनातील धोरणात्मक तज्ञांनी संयुक्त ऑपरेशन्ससाठी एअरबेसचे अपग्रेडिंग आणि विकास करण्याचा प्रस्ताव ठेवला. तत्कालीन संरक्षण मंत्री जॉर्ज फर्नांडिस यांनी या प्रकल्पाला जोरदार पाठिंबा दिला. एनएसए अजित डोभाल आणि माजी एअर चीफ मार्शल बी.एस. धनोआ यांनी या धोरणात्मक तळाच्या स्थापनेत महत्त्वाची भूमिका बजावली.
भारताने कोट्यवधी रुपये खर्च केले
अहवालांनुसार, भारताने आयनी एअरबेसच्या विकासावर अंदाजे १०० दशलक्ष अमेरिकन डॉलर्स (अंदाजे ₹८३० कोटी) खर्च केले. भारतीय अभियांत्रिकी संस्था आणि सीमा रस्ते संघटना (BRO) यांनी धावपट्टी ३,२०० मीटरपर्यंत वाढवली, हँगर बांधले आणि इंधन भरणे, दुरुस्ती आणि देखभाल सुविधा स्थापित केल्या. भारताने अनेक वेळा तेथे SU-३० MKI लढाऊ विमाने आणि हेलिकॉप्टर देखील तैनात केले. सुमारे २०० भारतीय सैनिक आणि तांत्रिक तज्ज्ञ तेथे दीर्घकाळ तैनात होते. २०२१ मध्ये जेव्हा तालिबानने अफगाणिस्तानचा ताबा घेतला तेव्हा भारताने आपले नागरिक आणि राजदूतांना बाहेर काढण्यासाठी या एअरबेसचा वापर केला.
रशियाने भारताला मागे हटण्यास भाग पाडले का?
द प्रिंटच्या सूत्रांनुसार, भारत आणि तझाकिस्तानमधील कराराअंतर्गत भाडेपट्टा कालावधी २०२२ मध्ये संपला. ताजिकिस्तानने भारताला कळवले की ते भाडेपट्टा वाढवणार नाही आणि तळाचे कामकाज ताब्यात घेईल. या निर्णयामागे रशिया आणि चीनचा दबाव असल्याचेही मानले जाते. दोन्ही देशांनी ताजिकिस्तानवर “बाह्य लष्करी उपस्थिती” कमी करण्यासाठी दबाव आणला होता. अहवालांनुसार, भारताच्या माघारीनंतर रशियन सैन्याने या तळाचा ताबा घेतला. तथापि, भारत मध्य आशियात राजनैतिक आणि आर्थिक उपस्थिती कायम ठेवत आहे.
भारताचा ‘हा’ सिक्रेट एअरबेस म्हणजे पाकिस्तानच्या घशात अडकलेला काटा, का? ते जाणून घ्या
आयनी एअरबेस भारतासाठी का महत्त्वाचा होता?
अफगाणिस्तानातील बदलांनंतर महत्त्व कमी झाले
इकॉनॉमिक टाईम्समधील एका वृत्तानुसार, २०२१ मध्ये तालिबानने अफगाणिस्तान ताब्यात घेतल्यानंतर आयनी एअरबेसची उपयुक्तता कमी झाली. भारताची अफगाण रणनीती उत्तर आघाडीशी सहकार्यावर अवलंबून होती, जी तालिबानच्या आगमनाने संपली. भारताने तझाकिस्तानच्या फारखोर शहरात एक रुग्णालय देखील चालवले, जिथे २००१ मध्ये झालेल्या आत्मघाती हल्ल्यानंतर अहमद शाह मसूदला उपचारासाठी आणण्यात आले होते.
