सोमवार, 31 ऑगस्ट 2026
जगातील सर्वात मोठा तेल उत्पादक देश खरेदीदार बनला, मग रशियाला भारताकडून पेट्रोल आयात करण्यास का भाग पाडले गेले? ( फोटो सौजन्य : सोशल मीडिया )
जागतिक राजकारण आणि ऊर्जा बाजारात एक अतिशय चक्रावून टाकणारी ऐतिहासिक घडामोडी समोर आली आहे. जगातील सर्वात मोठ्या कच्च्या तेलाच्या उत्पादक आणि निर्यातदार देशांपैकी एक असलेल्या रशियावर (Russia Petrol Crisis) आता स्वतःच्या देशातील इंधनाची गरज भागवण्यासाठी इतर देशांकडून तयार पेट्रोल आयात करण्याची नामुष्की ओढवली आहे. सर्वात आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, ज्या भारताला रशिया गेल्या दोन वर्षांपासून सवलतीच्या दरात कच्चे तेल विकत होता, त्याच भारताकडून रशियाने जून आणि जुलै या दोन महिन्यांत तब्बल १० लाख बॅरलपेक्षा जास्त तयार पेट्रोल खरेदी केले आहे. जहाज-ट्रॅकिंग आणि आंतरराष्ट्रीय ऊर्जा विश्लेषक संस्थांच्या आकडेवारीनुसार, रशियन इतिहासातील ही एक अभूतपूर्व घटना मानली जात आहे.
या संपूर्ण उलथापालथीच्या मुळाशी युक्रेनसोबत सुरू असलेले भीषण युद्ध आणि युक्रेनचे लष्करी धोरण आहे. गेल्या काही महिन्यांत युक्रेनने रशियाच्या सैन्यापेक्षा त्यांच्या आर्थिक आणि ऊर्जा पायाभूत सुविधांवर लक्ष केंद्रित केले आहे. युक्रेनियन सैन्याने रशियाच्या अंतर्गत भागात असलेल्या तेल शुद्धीकरण केंद्रांवर (रिफायनरींवर) वारंवार अत्यंत अचूक ड्रोन हल्ले चढवले आहेत. जुलै आणि ऑगस्ट महिन्यांत रशियन रिफायनरींवर ३२ हून अधिक भीषण ड्रोन हल्ले झाले. यामुळे रशियातील प्रमुख रिफायनरींमध्ये आगी लागून मोठे नुकसान झाले, ज्यामुळे रशियाची देशांतर्गत इंधन उत्पादन क्षमता सुमारे ७० टक्क्यांनी घटली.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Mohan Bhagwat: ‘भारताने कधीही महासत्ता…’, कॅनडात मोहन भागवत यांचे महत्त्वपूर्ण वक्तव्य; ‘तिसरा मार्ग’ दाखवणार जगाला दिशा
कच्चे तेल (Crude Oil) उपलब्ध असणे आणि त्याचे गाडीत वापरण्यायोग्य पेट्रोल-डिझेलमध्ये रुपांतर करणे या दोन पूर्णपणे वेगळ्या गोष्टी आहेत. रशियाकडे कच्च्या तेलाचा मुबलक साठा असला तरी ते शुद्ध करणाऱ्या रिफायनरीच ड्रोन हल्ल्यांमुळे उद्ध्वस्त झाल्याने रशियात अंतर्गत इंधन टंचाई निर्माण झाली. त्यातच उन्हाळ्याच्या दिवसांत देशांतर्गत इंधनाची मागणी प्रचंड वाढली. पाश्चात्य देशांनी लावलेल्या आर्थिक निर्बंधांमुळे रिफायनरीच्या दुरुस्तीसाठी लागणारे सुटे भाग आणि आधुनिक तंत्रज्ञान मिळवणे रशियाला कठीण झाले. परिणामी, रशियन अधिकाऱ्यांना काही भागांत इंधन वितरणावर मर्यादा आणाव्या लागल्या आणि देशांतर्गत किमती नियंत्रणात ठेवण्यासाठी पेट्रोल निर्यातीवर पूर्ण बंदी घालावी लागली.
या अभूतपूर्व संकटातून मार्ग काढण्यासाठी रशियाने भारताकडे मदत मागितली, आणि इथेच जागतिक व्यापार व्यवस्थेचे एक मनोरंजक वर्तुळ पूर्ण झाले. भारतातील गुजरात राज्यातील वाडीनार येथे असलेली ‘नायरा एनर्जी’ (Nayara Energy) ही रिफायनरी रशियाला इंधन पुरवण्यात मुख्य भूमिका बजावत आहे. विशेष म्हणजे, या नायरा एनर्जी कंपनीमध्ये रशियाची सरकारी तेल कंपनी ‘रोसनेफ्ट’ (Rosneft) हिची ४९% पेक्षा जास्त भागीदारी आहे. गेल्या दोन वर्षांपासून भारत रशियाकडून मोठ्या प्रमाणात स्वस्त कच्चे तेल आयात करत आहे. भारतीय रिफायनरी या रशियन कच्च्या तेलावर प्रक्रिया करून तयार इंधन बनवतात. आता त्याच शुद्ध केलेल्या पेट्रोलची जहाजांद्वारे रशियात परत निर्यात केली जात आहे.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : SCO Summit : बिश्केकमध्ये महासत्तांचे मंथन; युद्धाच्या पार्श्वभूमीवर इराणचे राष्ट्राध्यक्ष आज पंतप्रधान मोदींना भेटणार, खळबळ तीव्र
ऊर्जा तज्ज्ञांच्या मते, ही घटना जागतिक ऊर्जा बाजारातील सर्वात मोठे व्यावहारिक उदाहरण आहे. युद्धाच्या काळात केवळ कच्च्या तेलाचे मालक असणे पुरेसे नसते, तर ते प्रक्रिया करून सुरक्षित पुरवठा साखळी (Supply Chain) टिकवून ठेवणे अधिक महत्त्वाचे असते. रशिया सध्या बेलारूस, कझाकस्तान, तुर्की आणि मोरोक्को या देशांकडूनही इंधन पुरवठ्याचे मार्ग शोधत आहे, परंतु भारतीय रिफायनरींची अफाट क्षमता रशियासाठी सर्वात मोठा आधार ठरली आहे. युक्रेनचे ड्रोन हल्ले चालूच राहिल्यास रशियाला पुढील काही महिने भारताकडून इंधन आयात सुरूच ठेवावी लागेल, असा अंदाज वर्तवला जात आहे.
