मंगळवार, 20 ऑक्टोबर 2026
होर्मुझ सामुद्रधुनी (फोटो सौजन्य - Wikipedia)
युद्धाच्या पार्श्वभूमीवर त्वरीत तोडगा निघण्याची शक्यता कमी
इराण आपल्या किनाऱ्यापासून १२ सागरी मैलांपर्यंतचा परिसर आपले प्रादेशिक जलक्षेत्र मानतो. या मार्गातून जाण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या शत्रू देशांच्या जहाजांवर हल्ला केला जाऊ शकतो, असा इशारा त्याने दिला आहे. अमेरिकेने १५-कलमी शांतता योजनेद्वारे युद्धविराम घडवून आणण्याचा प्रयत्न केला आहे, परंतु अधिकाऱ्यांच्या मते त्वरित तोडगा निघण्याची शक्यता कमी आहे. यामुळे सामुद्रधुनीच्या दोन्ही बाजूंना जहाजांच्या लांबच लांब रांगा लागल्या आहेत. विशेष म्हणजे, तणाव असूनही, अमेरिका आणि नाटो देश थेट हस्तक्षेप करण्यापासून किंवा मार्ग मोकळा करण्यासाठी आपले नौदल पाठवण्यापासून दूर राहत आहेत.
होर्मुझची सामुद्रधुनी महत्त्वाची का आहे?
होर्मुझची सामुद्रधुनी हा जगातील सर्वात महत्त्वाच्या ऊर्जा मार्गांपैकी एक आहे. सौदी अरेबिया, संयुक्त अरब अमिराती, कतार, कुवेत, इराक, बहरीन आणि इराण यांसारख्या देशांमधून या मार्गातून तेल आणि वायूची निर्यात केली जाते. या प्रदेशातील तेल आणि वायूचे सर्वात मोठे खरेदीदार भारत, चीन, जपान आणि दक्षिण कोरिया आहेत, जे मिळून पुरवठ्यापैकी अंदाजे ६९ टक्के वापरतात. भारत आपल्या कच्च्या तेलाच्या अंदाजे ४० टक्के आणि एलएनजीच्या ५४ टक्के आयात या मार्गाने करतो. त्यामुळे, हा मार्ग बंद झाल्यामुळे भारतासह अनेक देशांच्या ऊर्जा सुरक्षेवर परिणाम होत आहे.
होर्मुझच्या सामुद्रधुनीवर इराणची बारीक नजर
होर्मुझची सामुद्रधुनी खूप अरुंद आहे आणि अनेक ठिकाणी तिची एकूण रुंदी केवळ सुमारे ३० किलोमीटर आहे. जहाजे केवळ मर्यादित मार्गांमधूनच प्रवास करू शकतात आणि सर्वात अरुंद ठिकाणी हा मार्ग ३ किलोमीटरपेक्षा कमी रुंद आहे. प्रत्येक जहाजाला इराणी सागरी हद्दीजवळून जावे लागते, ज्यामुळे इराणला त्यांच्यावर सहजपणे पाळत ठेवता येते. त्यामुळे, कोणतेही मालवाहू जहाज इराणच्या परवानगीशिवाय हा मार्ग ओलांडण्याचा धोका पत्करत नाही.
जलवाहतुकीत लक्षणीय घट
२८ फेब्रुवारी रोजी संघर्ष सुरू झाल्यापासून, इराणने परवानगीशिवाय प्रवेश केलेल्या अंदाजे २० जहाजांना लक्ष्य केले आहे. यामुळे जलवाहतुकीत लक्षणीय घट झाली आहे. आकडेवारीनुसार, मार्च महिन्यात या सामुद्रधुनीतून केवळ १३८ जहाजे (८७ तेल आणि वायू टँकरसह) गेली. हे प्रमाण दिवसाला फक्त ५-६ जहाजे इतके आहे, जे मागील कालावधीच्या तुलनेत जवळपास ९५ टक्के घट दर्शवते. तणावापूर्वी, दररोज १३५-१४० जहाजे या सामुद्रधुनीतून जात असत, जी जगाच्या तेल पुरवठ्याचा एक महत्त्वपूर्ण भाग वाहून नेत असत. अहवालानुसार, अंदाजे २,००० जहाजे अजूनही होर्मुझच्या सामुद्रधुनीतून सुरक्षित मार्गाची वाट पाहत आहेत.
इराण जहाजांकडून पारगमन शुल्क आकारत आहे
काही परदेशी अहवालांनुसार, इराण जहाजांकडून अवाजवी पारगमन शुल्क आकारत आहे. अहवालानुसार, सुरक्षित मार्गासाठी २ दशलक्ष डॉलर्स (अंदाजे १६-१८ कोटी रुपये) पर्यंतची मागणी केली जात आहे. तथापि, इराणने हे दावे फेटाळले आहेत. हा मार्ग आता पूर्णपणे इस्लामिक रिव्होल्यूशनरी गार्ड कॉर्प्सच्या (IRGC) नियंत्रणाखाली आहे. जहाजाला येथून जाण्याची परवानगी मिळण्यापूर्वी, कंपनीला IRGC च्या माध्यमातून अर्ज करावा लागतो, ज्यामध्ये जहाजाची ओळख, मालकी, माल, गंतव्यस्थान आणि कर्मचारी यांचा तपशील द्यावा लागतो. त्यानंतर या कागदपत्रांची कसून तपासणी केली जाते आणि कच्चे तेल वाहून नेणाऱ्या जहाजांना प्राधान्य दिले जाते.
जहाजांना जाण्याची परवानगी कशी मिळते?
इराणकडून परवानगी मिळाल्यावर, जहाजाला एक विशेष कोड आणि सूचना दिल्या जातात. जेव्हा जहाज सामुद्रधुनीजवळ येते, तेव्हा VHF रेडिओद्वारे संपर्काची पुष्टी केली जाते. त्यानंतर गस्ती नौका जहाजाला सर्वात अरुंद भागातून सुरक्षितपणे घेऊन जातात आणि संपूर्ण प्रवासावर IRGC द्वारे लक्ष ठेवले जाते. अशाप्रकारे, होर्मुझच्या सामुद्रधुनीतील वाढत्या तणावामुळे जागतिक ऊर्जा पुरवठ्याला गंभीर धोका निर्माण झाला आहे. जर परिस्थिती लवकरच पूर्ववत झाली नाही, तर त्याचे तेलाच्या किमती, पुरवठा आणि जागतिक अर्थव्यवस्थेवर दूरगामी परिणाम होऊ शकतात.
