मंगळवार, 10 नोव्हेंबर 2026
Indian Budget Leak History: तुम्हाला माहितीये संसदेत मांडण्याआधीच उघड झाला होता अर्थसंकल्प! ऐतिहासिक बजेट लीकबद्दल जाणून घ्या (फोटो-सोशल मीडिया)
Indian Budget Leak History: भारताचे आर्थिक वर्ष २०२६-२७ या वर्षाचे अर्थसंकल्प १ फेब्रुवारीला सादर होणार आहे. केंद्रीय अर्थमंत्री निर्मला सीतारमन या सादर करणार आहेत. तसेही कोणत्याही देशाचे आणि त्याच्या जनतेचे भविष्य हे सरकारच्या वार्षिक अर्थसंकल्पावर अवलंबून असते, ज्यामध्ये त्याच्या योजना आणि जनतेसाठी असलेल्या निर्बंधांचा समावेश असतो. म्हणून, अर्थसंकल्प सादर करण्यापूर्वी तो पूर्णपणे गुप्त ठेवला जातो. तरीही, भारतीय इतिहासात २ वेळा असे घडले आहे जेव्हा अर्थसंकल्प सादर होण्यापूर्वीच लीक झाला होता.
भारत स्वातंत्र्य झाल्यावर १९४८ आणि १९५० चे अर्थसंकल्प २ मोठ्या घटनांमध्ये सादर करण्यात आले होते. हे तेच अर्थसंकल्प होते ज्यांची गोपनीय माहिती आधीच लीक झाली होती. केंद्रीय अर्थसंकल्पाची काही गुप्त पाने प्रेससमोर सादर होण्यापूर्वी सार्वजनिक करण्यात आली, ज्यामुळे संपूर्ण भारत सरकार हादरले होते. या घटनेनंतर, सरकारने अर्थसंकल्पाची गुप्तता सुनिश्चित करण्यासाठी महत्त्वपूर्ण ठरणारी अनेक पावले उचलली.
हेही वाचा: आनंदाची बातमी! मुंबईतील प्रख्यात कुलाबा कॉजवे येथे जयपोरकडून आठव्या स्टोअरचे उद्घाटन
स्वातंत्र्यानंतर देशाचे पहिले अर्थसंकल्प २६ नोव्हेंबर १९४७ रोजी सादर होणार होते. देशाचे पहिले पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी ते तयार करण्याची जबाबदारी सर आर.के. षण्मुखम चेट्टी यांच्यावर सोपवली. हे बजेट १५ ऑगस्ट १९४७ ते ३१ मार्च १९४८ पर्यंत फक्त साडेसात महिन्यांसाठी होते. त्यावेळी, भारतातील ब्रिटिश काळातील परंपरा संध्याकाळी ५ वाजता अर्थसंकल्प सादर करण्याची होती. तथापि, चेट्टी अर्थसंकल्प सादर करण्यापूर्वी, त्याची जवळजवळ सर्व माहिती माध्यमांना लीक झाली होती.
मिळालेल्या माहितीनुसार, अर्थसंकल्प लिक व्हायचे मुख्य कारण ब्रिटिश सरकार होते. त्यावेळी, हा भारताचा पहिला अर्थसंकल्प होता, म्हणून नेते आणि अधिकारी ब्रिटनशी सल्लामसलत करू इच्छित होते. परिणामी, अर्थसंकल्पीय कागदपत्रे तत्कालीन ब्रिटिश अर्थमंत्री ह्यू डाल्टन यांना पाठवण्यात आली, ज्यामुळे अर्थसंकल्प सादर होण्याआधीच सार्वजनिक झाला होता.
त्यानंतर, १९५० मध्ये देखील राष्ट्रपती भवनाच्या प्रेसमध्ये अर्थसंकल्पीय कागदपत्रे छापण्यात आली. हे ठिकाण संवेदनशील सरकारी कागदपत्रांसाठी सुरक्षित मानले जात होते, परंतु संसदेत अर्थसंकल्प सादर होण्यापूर्वीच आर्थिक प्रस्तावांचे तपशील लीक झाले होते. ही गळती कोणी घडवली आणि ती कशी झाली याची माहिती अधिकृतपणे कधीच उघड झाली नसली तरी, या घटनेमुळे गोपनीयतेबाबत गंभीर चिंता निर्माण झाली, विशेषतः स्वतंत्र भारताची आर्थिक रचना आकार घेत असताना.
१९५० मध्ये भारत देशाचे अर्थमंत्री जॉन मथाई होते. ही घटना स्वतंत्र भारतातील सर्वात मोठी प्रशासकीय चूक मानली गेली आणि त्यामुळे सरकारची बदनामी झाली. परिणामी, अर्थमंत्र्यांना त्यांच्या पदावरून राजीनामा द्यावा लागला. सुरक्षेची खात्री करण्यासाठी अनेक बदल करण्यात आले आणि अर्थसंकल्प सादर होईपर्यंत त्यात सहभागी असलेले अधिकारी आणि कर्मचारी बाह्य जगापासून दूर राहिले.
या घटनेमुळे सुरक्षेत बदल करणे आवश्यक होते. भविष्यात अशी पुनरावृत्ती होऊ नये म्हणून, केंद्रीय अर्थसंकल्पाच्या छपाईसाठी अधिक सुरक्षित आणि एकांत स्थान निवडण्यात आले. अर्थसंकल्पीय कागदपत्रे आता मिंटो रोडवरील भारत सरकारच्या प्रेसमध्ये छापली जातात. याव्यतिरिक्त, कडक सुरक्षा उपाय लागू करण्यात आले, जसे की प्रतिबंधित प्रवेश, सीलबंद परिसर आणि ‘लॉक-इन’ परंपरा, ज्या अंतर्गत अर्थसंकल्प सादर होईपर्यंत अर्थसंकल्प छापण्यात सहभागी असलेले अधिकारी बाह्य जगापासून अलिप्त राहतात.
