फोटो सौजन्य - Social Media
माया संस्कृती ही जगातील सर्वात प्रगत आणि गूढ मानल्या जाणाऱ्या प्राचीन संस्कृतींपैकी एक आहे. ही संस्कृती सुमारे इ.स.पू. २००० ते इ.स. १५०० या कालखंडात मध्य अमेरिका भागात फुलली. आजच्या मेक्सिको, ग्वाटेमाला, बेलिझ, हॉन्डुरास आणि एल साल्व्हाडोर या देशांच्या प्रदेशात माया लोकांचे साम्राज्य पसरलेले होते. विज्ञान, गणित, खगोलशास्त्र, स्थापत्यकला आणि लेखन प्रणाली यामध्ये मायांनी केलेली प्रगती आजही अभ्यासकांना थक्क करते.
माया समाज स्वतंत्र शहर-राज्यांमध्ये विभागलेला होता. टिकल, चिचेन इट्झा, पालेन्के, कोपान ही त्यातील प्रमुख शहरे होती. प्रत्येक शहराचे स्वतःचे राजा, धार्मिक केंद्रे आणि प्रशासकीय व्यवस्था होती. मायांचे राजे केवळ राजकीय नव्हे तर धार्मिक नेतेही मानले जात. धर्म हा माया संस्कृतीचा केंद्रबिंदू होता. देवतांना प्रसन्न करण्यासाठी पूजा, यज्ञ आणि कधी कधी मानवी बलिदानही दिले जात असे.
मायांची लेखनपद्धती अत्यंत प्रगत होती. त्यांनी चित्रलिपी (Hieroglyphs) वापरून इतिहास, धार्मिक विधी, राजवंश आणि महत्त्वाच्या घटना दगडांवर, भिंतींवर व हस्तलिखितांमध्ये नोंदवल्या. ही लिपी पूर्णपणे समजून घेण्यासाठी संशोधकांना अनेक दशके लागली. त्यांच्या लेखनातून आज माया जीवनशैलीबाबत महत्त्वाची माहिती मिळते.
गणित आणि खगोलशास्त्रात मायांचे योगदान अतुलनीय आहे. त्यांनी ‘शून्य’ या संकल्पनेचा वापर युरोपच्या कित्येक शतकांपूर्वीच केला होता. माया दिनदर्शिका (कॅलेंडर) जगप्रसिद्ध आहे. त्यांची ‘लाँग काउंट कॅलेंडर’ प्रणाली इतकी अचूक होती की ग्रहण, सूर्य-चंद्राची गती आणि ऋतू बदल यांचा अचूक अंदाज ते लावू शकत होते. २०१२ मध्ये जगाचा अंत होईल, असा गैरसमजही माया कॅलेंडरमुळेच पसरला होता, मात्र प्रत्यक्षात तो एका कालचक्राच्या समाप्तीचा संकेत होता.
स्थापत्यकलेत माया संस्कृतीने भव्य पिरॅमिड, मंदिरे, राजवाडे आणि वेधशाळा उभारल्या. चिचेन इट्झा येथील ‘एल कॅसलो’ पिरॅमिड हे त्याचे उत्तम उदाहरण आहे. येथे विषुवदिनाच्या दिवशी सूर्यप्रकाशामुळे सापाच्या आकृतीचा भास निर्माण होतो, जो माया खगोलज्ञानाचे प्रतीक आहे.
इतकी प्रगत संस्कृती असूनही माया समाजाचा ऱ्हास का झाला, हा आजही चर्चेचा विषय आहे. युद्धे, पर्यावरणीय बदल, दुष्काळ, अन्नटंचाई आणि सामाजिक अस्थिरता ही संभाव्य कारणे मानली जातात. मात्र माया लोक पूर्णपणे नष्ट झाले नाहीत. आजही मध्य अमेरिकेत लाखो माया वंशज आपली भाषा, परंपरा आणि संस्कृती जपून आहेत.
माया संस्कृती ही मानवी बुद्धिमत्ता, निरीक्षणशक्ती आणि सर्जनशीलतेचे अद्भुत उदाहरण आहे. हजारो वर्षांपूर्वीही मानव किती प्रगत विचार करू शकतो, याचा जिवंत पुरावा म्हणजे माया संस्कृती.
