मंगळवार, 20 ऑक्टोबर 2026
सी सेक्शन झाल्यानंतर स्तनपान कसे करावे (फोटो सौजन्य - iStock)
योग्य आधार आणि बाळाला योग्य पद्धतीने पकडल्यास, बहुतेक माता यशस्वीपणे स्तनपान सुरू करू शकतात. आई आणि बाळ दोघांनाही मिळणारे याचे फायदे पाहता, त्यासाठी केलेले प्रयत्न नक्कीच सार्थ ठरतात. डॉ. प्रिथा जोशी, कन्सल्टन्ट, निओनेटल, पीडियाट्रिक आणि कार्डियाक इंटेन्सिव्हिस्ट, कोकिलाबेन धीरूभाई अंबानी हॉस्पिटल मुंबई यांनी याबाबत अधिक माहिती दिली आहे.
जागतिक आरोग्य संघटनेच्या शिफारशीनुसार, वैद्यकीयदृष्ट्या शक्य असेल तिथे, बाळ जन्माला आल्यानंतर पहिल्या तासाच्या आत स्तनपान करवणे सुरु केले पाहिजे. आई आणि बाळ दोघांची प्रकृती स्थिर असल्यास, अनेक रुग्णालये आता ऑपरेशन थिएटर किंवा रिकव्हरी रूममध्येच ‘आई आणि बाळाचा थेट शारीरिक स्पर्श’ देण्यास प्रोत्साहन देतात; आणि हे अगदी योग्यच आहे.
हा सुरुवातीचा स्पर्श बाळाच्या शरीराचे तापमान, हृदयाचे ठोके आणि रक्तातील साखर नियंत्रित ठेवण्यास मदत करतो, तसेच बाळाला दूध पिण्याची नैसर्गिक प्रेरणा देतो. यामुळे आईच्या शरीरात ‘ऑक्सिटोसिन’ हार्मोन तयार होते, जे दूध वाढवण्यास मदत करते आणि गर्भाशय आकुंचन पावून ते पूर्वस्थितीत येण्यासही मदत करते.
Breastfeeding Week: योग्य पद्धतीने स्तनपान कसे कराल?
शस्त्रक्रियेनंतरच्या पहिल्या काही दिवसांत टाक्यांच्या जागी बऱ्याच वेदना होऊ शकतात. त्यामुळे स्तनपानासाठी एक आरामदायक स्थिती शोधणे किती महत्त्वाचे आहे, याची बऱ्याच जणांना कल्पना नसते. यात ‘फुटबॉल होल्ड’ ही पद्धत खूप चांगली ठरते, कारण यामुळे बाळाचे वजन आईच्या पोटावर अजिबात पडत नाही.
कुशीवर झोपून दूध पाजण्याच्या पद्धतीमुळे दूध पाजताना आई आणि बाळ दोघांनाही आराम मिळतो, ज्यामुळे सुरुवातीच्या बरे होण्याच्या काळात मोठा दिलासा मिळू शकतो. याशिवाय ‘लेड-बॅक’ हा आणखी एक पर्याय आहे; यात आई पाठीवर रेलून झोपते आणि बाळ तिच्या छातीवर विसावलेले असते, ज्यामुळे टाक्यांवर ताण येत नाही. दूध पाजताना योग्य ठिकाणी उशांचा आधार घेतल्यास आईला खूप आराम मिळू शकतो.
स्तनपानाच्या संपूर्ण प्रक्रियेमध्ये वेदनांवर उपचार करणे हे जितके महत्त्वाचे मानले जाते, त्यापेक्षाही ते खूप मोठी भूमिका बजावते. ‘अमेरिकन कॉलेज ऑफ ऑब्स्टेट्रिशियन्स अँड गायनेकोलॉजिस्ट्स’च्या मते, सिझेरियननंतर वेदनांवर प्रभावी नियंत्रण ठेवल्यास मातांना हालचाल करणे अधिक सोपे जाते आणि त्या अधिक यशस्वीपणे स्तनपान करवू शकतात. सी-सेक्शननंतर डॉक्टरांनी लिहून दिलेली बहुतांश वेदनाशामक औषधे, ती सांगितलेल्या प्रमाणात घेतल्यास स्तनपानासाठी सुरक्षित असतात; तरीही याबाबतीत डॉक्टरांच्या मार्गदर्शनाचे तंतोतंत पालन करणे हाच नेहमी योग्य मार्ग ठरतो.
नवजात बाळ साधारणपणे एका दिवसभरात ७ ते १० वेळा दूध पिते आणि सुरुवातीच्या दिवसांत याच वारंवारतेमुळे आईच्या शरीरात दुधाची निर्मिती वाढते. जर बाळंतपणानंतर आई आणि बाळ काही काळासाठी एकमेकांपासून लांब असतील, तर शक्य तितक्या लवकर हाताने किंवा पंपाने दूध काढून ठेवल्यास, प्रत्यक्ष स्तनपान सुरू होईपर्यंत दूध बनणे चालू राहण्यास मदत होते.
सी-सेक्शनमधून बरे होण्यासाठी योग्य पोषण, शरीरात पाण्याचे प्रमाण व्यवस्थित राखणे आणि परिस्थितीनुसार शक्य तितकी विश्रांती घेणे अत्यंत आवश्यक असते. चांगला आहार घेणे, पुरेसे द्रवपदार्थ पिणे आणि घरातील कामांमध्ये इतरांची मदत स्वीकारणे, या सर्व गोष्टींमुळे शरीर लवकर बरे होते आणि स्तनपानासाठी ऊर्जाही टिकून राहते. बाळ झोपल्यावर स्वतःही विश्रांती घेणे हे प्रत्यक्षात करणे जरी कठीण असले तरी सुरुवातीच्या काही आठवड्यांत बरे होण्यासाठी यामुळे खरोखरच मोठी मदत होते.
Breastfeeding Week: स्तनपान आणि बाळाची प्रतिकारशक्ती, काय आहे सत्य?
सिझेरियन बाळंतपणानंतर दुधाची निर्मिती उशिरा होणे, स्तन जड होणे किंवा बाळाला पकडण्यात अडचणी येणे यांसारख्या समस्या उद्भवणे सामान्य आहे; परंतु सुरुवातीलाच योग्य मदत मिळाल्यास या समस्या पूर्णपणे सोडवता येतात. परिचारिका, स्तनपान तज्ञ आणि स्तनपान मदत गट या सर्वांमुळे सकारात्मक परिणाम दिसून आले आहेत; यामुळे मातांचा आत्मविश्वास वाढतो आणि बाळाला दीर्घकाळ केवळ आईचेच दूध देण्यास मदत होते.
सी-सेक्शननंतर स्तनपान करण्यासाठी थोडा अधिक संयम आणि काही तडजोडी कराव्या लागतात, पण योग्य मदत आणि सल्ल्याने हे पूर्णपणे साध्य करता येणे शक्य आहे. सुरुवातीच्या काळातील ‘आई आणि बाळाचा थेट शारीरिक स्पर्श’, बाळाला पकडण्याची योग्य पद्धत, वेदनांचे नियंत्रण, वारंवार व योग्य पद्धतीने दूध पाजणे आणि मातांना मिळणारा उत्तम पाठिंबा या सर्व गोष्टी एकत्र आल्यावर ही प्रक्रिया सोपी होते. आई आणि बाळ दोघांनाही यामुळे अनेक मोठे फायदे मिळतात.
