शनिवार, 14 नोव्हेंबर 2026
महाराष्ट्राच्या ग्रामीण भागात, विशेषतः दुष्काळी पट्ट्यात जेव्हा शेतकरी विहीर किंवा बोअरवेल खणण्याचा विचार करतो, तेव्हा भूजल शास्त्रज्ञाऐवजी पाणाडी या व्यक्तीला बोलावले जाते. हातात नारळ, तांब्याची सळई किंवा लिंबाची डहाळी घेऊन पाणाडी शेतात फिरतो आणि पाण्याच्या झऱ्याचा दावा करतो. या पद्धतीला जागतिक स्तरावर डाउझिंग किंवा वॉटर विचींग म्हटले जाते. हा खरोखरच एखादा चमत्कार आहे, जुन्या लोकांच्या अनुभवाचे विज्ञान आहे, की केवळ एक अंधश्रद्धा? याचा सविस्तर आणि निष्पक्ष आढावा घेऊया.
महाराष्ट्रातील पाणाडी संस्कृती आणि पारंपरिक विधी
महाराष्ट्रात पाणाडी लोकांकडे आदराने पाहिले जाते. पाणी पाहण्याची प्रक्रिया ही केवळ एक तांत्रिक शोध नसून त्याला एका विधीचे स्वरूप दिलेले असते. पाणाडी शेतात येण्यापूर्वी पवित्रता पाळतो. ज्या जागेवर पाणी पाहायचे आहे, तिथे कुलदैवताचे नाव घेऊन किंवा भूमीपूजन करून नारळ वाढवला जातो. सर्वात लोकप्रिय पद्धत म्हणजे हातावर सोललेला नारळ उभा ठेवणे. पाणाडी शेतात चालत असताना एका विशिष्ट ठिकाणी पोहोचताच हातावरील नारळ आपोआप उभा राहतो, असा दावा केला जातो. काही पाणाडी इंग्रजी L आकाराच्या दोन धातूच्या सळ्या हातात धरतात. पाण्याचे ठिकाण येताच या सळ्या एकमेकांना ओलांडतात. किंवा लिंबाच्या अथवा बाभळीच्या फांदीचे टोक जमिनीकडे झुकते. समाजात अशीही समजूत आहे की, जी मुले जन्माला येताना आधी पायाने जन्माला येतात, त्यांच्यामध्ये जमिनीखालील पाणी शोधण्याची नैसर्गिक शक्ती असते.
यामागील विज्ञानाचा दृष्टिकोन
विज्ञान आणि भूगर्भशास्त्र पाणाड्यांच्या या दाव्यांना पूर्णपणे नाकारतात. विज्ञानानुसार, ही पद्धत केवळ एक भास आहे. नारळ उभा राहणे किंवा सळ्या हलणे यामागे कोणतीही गुप्त शक्ती किंवा पाण्याचा चुंबकीय ओढा नसतो. हा मानवी शरीराचा एक मानसिक व स्नायूंचा खेळ आहे, ज्याला विज्ञानात इडिओमोटर इफेक्ट म्हणतात. जेव्हा पाणाडी शेतात फिरतो, तेव्हा त्याच्या मनात पाणी असण्याची सुप्त शक्यता असते. त्यामुळे त्याच्या हाताचे स्नायू नकळत आणि अजाणतेपणे अगदी सूक्ष्म हालचाल करतात. हाताची ही अगदी लहान हालचाल समोर धरलेल्या नारळाला किंवा सळीला गती देते आणि ती मोठ्या प्रमाणात हलताना दिसते. पाणाड्याला स्वतःलाही असेच वाटते की हे कोणीतरी दुसरे करत आहे, पण प्रत्यक्षात ते त्याच्या स्वतःच्या हाताचे स्नायू करत असतात. तसेच, भूगर्भशास्त्रानुसार पाणी हे खडकांच्या फटींमध्ये, मुरमामध्ये किंवा वाळूच्या कणांमध्ये भूजल पातळीच्या स्वरूपात सर्वत्र पसरलेले असते. पाणी मुबलक असलेल्या भागात कुठेही खोदकाम केले, तर पाणी लागण्याची शक्यता जास्त असते.
बळीराजा सुखावणार… राज्यातील आतापर्यंतची सर्वात मोठी कर्जमाफी, तब्बल 36585 कोटींची आर्थिक तरतूद
पाणाड्यांचे अंदाज यशस्वी का होतात
या यशामागे प्रामुख्याने परंपरागत भौगोलिक अनुभव कारणीभूत असतो. अनेक पाणाडी हे वर्षानुवर्षे त्याच परिसरात राहत असल्याने त्यांना तिथल्या जमिनीचा, झाडांचा आणि भौगोलिक रचनेचा दांडगा अनुभव असतो. जसे की, ज्या भागात उंबर, आपटा, बाभळीची झाडे जास्त आहेत किंवा जिथे जमीन सखल आहे, तिथे भूजल पातळी वर असते. हा अनुभव ते नकळत पाणी शोधण्यासाठी वापरतात. तसेच संभाव्यतेच्या नियमानुसार जेथे पाणी लागण्याची शक्यता आधीच जास्त आहे, तिथे पाणाड्याचा अंदाज बरोबर येतो. मात्र, कठीण खडकाळ भागात हे प्रयोग अपयशी ठरतात. अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीने अनेकदा बंद पाईपमधील पाणी शोधण्याचे आव्हान दिले आहे, परंतु वैज्ञानिक चाचणीत कोणीही यशस्वी ठरलेले नाही. तरीही, महाराष्ट्राच्या ग्रामीण संस्कृतीत पाणाडी ही एका सामूहिक आशेचे केंद्र आहे. शेतकरी जेव्हा आपल्या आयुष्याची पुंजी पणाला लावतो, तेव्हा त्याला मानसिक धीर हवा असतो. आधुनिक मशीन वापरणे गरीब शेतकऱ्याला महागडे किंवा अनोळखी वाटते. आपल्याच गावातील पाणाड्यावर त्याचा जास्त विश्वास असतो. जरी ही पद्धत वैज्ञानिक नसली, तरी ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत या परंपरेचा मोठा भावनिक प्रभाव राहिला आहे.
थोडक्यात सांगायचे तर, पाणाड्यांची पद्धत हा कोणताही भोंदूपणा नसून, तो मानसिक शक्तीच्या विश्वासाचा आणि पिढ्यानपिढ्या चालत आलेल्या भौगोलिक अनुभवाचा एक मिलाफ आहे. मात्र, मोठा खर्च करायचा असल्यास केवळ परंपरेवर अवलंबून न राहता आधुनिक वैज्ञानिक उपकरणांचा वापर करणे हाच सर्वात सुरक्षित मार्ग आहे.
