फोटो सौजन्य - Social Media
नवजात बाळांच्या शरीरावर दिसणारे अतिशय बारीक, मऊ केस वैद्यकीय भाषेत लॅनुगो (Lanugo) म्हणून ओळखले जातात. हे केस पूर्णपणे नैसर्गिक असून गर्भावस्थेत बाळाच्या वाढीदरम्यान महत्त्वाची भूमिका बजावतात. तज्ज्ञांच्या मते, लॅनुगो हे संरक्षणात्मक व संवेदनक्षम कार्य करतात आणि बाळाच्या शरीराचे तापमान नियंत्रित ठेवण्यास मदत करतात. बहुतांश वेळा हे केस जन्मानंतर काही आठवड्यांत किंवा महिन्यांत आपोआप गळून जातात. त्यामुळे ते काढण्याची कोणतीही गरज नसते.
मात्र भारतातील अनेक घरांमध्ये आजही नवजात बाळांचे अंगावरचे केस कमी व्हावेत, विशेषतः मुलींच्या बाबतीत भविष्यात जास्त केस येऊ नयेत, या समजुतीतून आटा लोई, हळद, तेल किंवा इतर पदार्थांनी त्वचा चोळण्याची प्रथा आढळते. ही पद्धत अत्यंत धोकादायक असल्याचे बालरोगतज्ज्ञ वारंवार सांगत आहेत. सोशल मीडियावर ‘bacchon_ki_doctor’ या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या प्रसिद्ध बालरोगतज्ज्ञ डॉ. माधवी भारद्वाज यांनी एका व्हायरल इन्स्टाग्राम रीलमधून या प्रथेचे गंभीर परिणाम स्पष्ट केले आहेत. त्यांच्या क्लिनिकमध्ये आलेल्या एका २.५ महिन्यांच्या चिमुकल्या मुलीच्या पाठीवर गंभीर त्वचा संसर्ग झाला होता. कारण – तिच्या अंगावरचे केस काढण्यासाठी वारंवार आटा लोईने चोळण्यात आले होते. त्यानंतर मोहरीच्या तेलात हळद मिसळून लावण्यात आली होती. यामुळे बाळाच्या नाजूक त्वचेला जखमा होऊन जीवाणू संसर्ग झाला.
डॉ. भारद्वाज सांगतात की, “पालकांना भीती वाटते की हे केले नाही तर मुलगी मोठी झाल्यावर कुरूप दिसेल. पण या भीतीपोटी बाळाला वेदना, सतत रडणे आणि गंभीर संसर्गाचा धोका निर्माण केला जातो.” या प्रकरणात बाळाला तोंडावाटे अँटिबायोटिक्स द्यावी लागली असून, परिस्थिती गंभीर झाल्यास रुग्णालयात दाखल करून इंजेक्शनद्वारे औषधोपचार करावे लागू शकतात. तज्ज्ञांच्या मते, लॅनुगो हे साधारणपणे गर्भावस्थेच्या १६ ते २० आठवड्यांत तयार होते. हे केस गर्भाच्या त्वचेवर असणाऱ्या व्हर्निक्स केसिओसा या पांढऱ्या थराला धरून ठेवतात, जो त्वचेचे संरक्षण, ओलावा टिकवणे, तापमान नियंत्रण आणि प्रतिकारशक्ती वाढवण्यास मदत करतो. नॅशनल लायब्ररी ऑफ मेडिसिननुसार सुमारे ३० टक्के नवजात बाळांमध्ये लॅनुगो आढळते, त्यामुळे ते आजार नसून एक नैसर्गिक अवस्था आहे.
क्लीव्हलँड क्लिनिकसह अनेक वैद्यकीय संस्थांनी स्पष्टपणे इशारा दिला आहे की, लॅनुगो काढण्यासाठी चोळणे, घासणे, शेव्हिंग किंवा वॅक्सिंग करू नये. यामुळे त्वचेला चिडचिड, अॅलर्जी, जखमा आणि संसर्ग होऊ शकतो. मदरहुड हॉस्पिटल्स, नोएडाचे वरिष्ठ निओनॅटोलॉजिस्ट डॉ. अमित गुप्ता सांगतात की, “नवजात बाळाची त्वचा अतिशय नाजूक असते. अशा पारंपरिक पद्धतींमुळे डर्मटायटिस आणि संसर्ग होऊ शकतो. लॅनुगो आपोआप गळून जाते, त्यासाठी कोणत्याही हस्तक्षेपाची गरज नाही.” त्यांनी हेही स्पष्ट केले की, भविष्यात केस जाड होणे किंवा कमी होणे हे पूर्णपणे आनुवंशिकतेवर अवलंबून असते, बाह्य उपायांनी त्यात बदल होत नाही. तज्ज्ञांचा सल्ला स्पष्ट आहे, जुनी, शास्त्रीय आधार नसलेली समजूत सोडून बाळाच्या आरोग्याला प्राधान्य द्या. लॅनुगो हे नैसर्गिक आहे, ते काढण्याचा प्रयत्न बाळासाठी त्रासदायक आणि धोकादायक ठरू शकतो. योग्य माहिती पसरवणे आणि कुटुंबातील ज्येष्ठांना समजावणे ही आजची गरज आहे.
