फोटो सौजन्य - Social Media
राज्यातील बदलत्या हवामान परिस्थितीमुळे पारंपरिक पिकांच्या उत्पादनावर मोठा परिणाम होत आहे. अनियमित पाऊस, वाढते तापमान आणि जमिनीची घटती सुपीकता यामुळे शेतकऱ्यांसमोर मोठे आव्हान उभे राहिले आहे. अशा परिस्थितीत कमी पावसात आणि हलक्या जमिनीत तग धरू शकणारे राळा (नाचणी/रागी) हे पीक शेतकऱ्यांसाठी आशेचा किरण ठरत आहे. डोंगराळ तसेच कोरडवाहू भागातही सहज वाढणारे हे तृणधान्य शाश्वत शेतीच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे मानले जात आहे.
महाराष्ट्र शासनाने २०२३ पासून पोषक तृणधान्यांच्या उत्पादन व वापरास प्रोत्साहन देण्यासाठी विशेष धोरण आखले आहे. त्याअंतर्गत राळा, ज्वारी, बाजरी यांसारख्या पिकांच्या लागवडीवर भर देण्यात येत असून रागीला ‘सुपर फूड’ म्हणून ओळख मिळत आहे. राळ्यामध्ये कॅल्शियमचे प्रमाण अत्यंत जास्त असल्याने लहान मुले, गरोदर महिला, वृद्ध तसेच रक्तक्षय आणि मधुमेह असलेल्या रुग्णांसाठी हा आहार विशेष उपयुक्त ठरतो. त्यामुळे पोषण आहार योजना, अंगणवाडी, शालेय मध्यान्ह भोजन आणि सार्वजनिक वितरण प्रणालीमध्ये राळाचा समावेश करण्याबाबत सकारात्मक पावले उचलली जात आहेत.
राळा पिकाच्या लागवडीसाठी शासनामार्फत सुधारित बियाणे, तांत्रिक मार्गदर्शन, प्रशिक्षण शिबिरे आणि बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत. उत्पादन खर्च तुलनेने कमी असल्यामुळे आणि कीड-रोगांचा प्रादुर्भाव मर्यादित असल्यामुळे हे पीक आर्थिकदृष्ट्या फायदेशीर ठरते. विशेषतः आदिवासी आणि कोरडवाहू भागात राळा स्थिर उत्पन्नाचे साधन बनू शकते. हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर कमी पाणी लागणारी पिके भविष्यात अधिक महत्त्वाची ठरणार असल्याचे कृषी तज्ज्ञांचे मत आहे.
राळापासून भाकरी, सत्त्व, डोसा, लाडू, पापड, बिस्किटे यांसारख्या विविध प्रक्रिया पदार्थांची मागणी वाढत आहे. मूल्यवर्धनाच्या माध्यमातून शेतकऱ्यांना अधिक उत्पन्न मिळवण्याची संधी उपलब्ध होत आहे. स्थानिक पातळीवर प्रक्रिया उद्योग उभारल्यास ग्रामीण भागात रोजगारनिर्मितीलाही चालना मिळू शकते.
पोषणमूल्यांच्या दृष्टीने राळा अत्यंत समृद्ध आहे. तज्ज्ञांच्या माहितीनुसार राळाच्या दाण्यांमध्ये सुमारे ६.६ टक्के प्रथिने, १.३ टक्के स्निग्ध पदार्थ, ७.५ टक्के फायबर आणि ३.६ टक्के खनिजे आढळतात. तसेच लोह व कॅल्शियमचे प्रमाणही मोठ्या प्रमाणात असते. राळाचे नियमित सेवन केल्यास पचनशक्ती सुधारते, रक्तातील साखरेचे प्रमाण नियंत्रणात राहण्यास मदत होते आणि हाडे मजबूत होतात. त्यामुळे आरोग्यदायी जीवनशैलीकडे वळणाऱ्या लोकांमध्येही राळाच्या पदार्थांची मागणी वाढत आहे. एकूणच, कमी पावसातही तग धरणारे, पोषणमूल्यांनी समृद्ध आणि आर्थिकदृष्ट्या फायदेशीर असे राळा पीक शेतकऱ्यांसाठी शाश्वत पर्याय ठरत आहे. बदलत्या हवामानाच्या पार्श्वभूमीवर राळाच्या लागवडीला चालना दिल्यास शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढवणे, जनतेचे आरोग्य सुधारणे आणि पर्यावरणपूरक शेतीला बळकटी देणे शक्य होणार आहे.
