शनिवार, 18 जुलै 2026
फोटो सौजन्य- pinterest
भारतीय संस्कृतीत देवघर हे घराचे हृदय मानले जाते. घरातील देव्हारा म्हणजे घरातील मंदिर ते केवळ देवांच्या मूर्ती ठेवण्याची जागा नसून, ती घरातील आध्यात्मिक ऊर्जा, श्रद्धा आणि संस्कारांचे केंद्र असते. त्यामुळे देव्हारा कोणत्या लाकडाचा असावा, तो लाकडीच का असावा आणि त्याची रचना कशी असावी याबाबत वास्तुशास्त्र, आगमशास्त्र आणि लोकपरंपरेत अनेक मार्गदर्शक तत्त्वे सांगितली आहेत.
भारतीय शास्त्रांमध्ये लाकडाला अत्यंत पवित्र आणि सात्त्विक मानले गेले आहे. झाडे ही निसर्गाची देणगी असल्याने त्यांच्यामध्ये प्राणशक्ती (जीवनशक्ती) असते. त्यामुळे लाकडात सकारात्मक स्पंदने टिकून राहतात, असे मानले जाते. धातू किंवा प्लास्टिकच्या तुलनेत लाकूड उष्णता आणि थंडावा यांचे संतुलन राखते. पूजा करताना धूप, दीप, कापूर, अगरबत्ती यांमुळे निर्माण होणारे सात्त्विक वातावरण लाकडी देव्हाऱ्यात अधिक काळ टिकते, अशी श्रद्धा आहे.
याशिवाय, लाकूड हे पृथ्वी तत्त्वाशी संबंधित असल्यामुळे मनाला स्थैर्य, शांतता आणि प्रसन्नता देते. म्हणूनच प्राचीन काळापासून मंदिरांतील अनेक दरवाजे, रथ, मंडप आणि देव्हारे लाकडाचे बनवले जात.
सागवान हे देव्हाऱ्यासाठी सर्वात उत्तम लाकूड मानले जाते. अतिशय टिकाऊ असते, कीड लागत नाही, ओलावा सहन करण्याची क्षमता जास्त, अनेक दशके मजबूत राहते. तसेच सात्त्विक आणि आकर्षक दिसते. आज बहुतेक उत्कृष्ट देव्हारे सागवानाच्या लाकडापासूनच तयार केले जातात.
चंदन हे अत्यंत पवित्र मानले जाते. त्याचा सुगंध वातावरण सात्त्विक बनवतो. मात्र चंदन अत्यंत महाग असल्यामुळे पूर्ण देव्हारा चंदनाचा बनवला जात नाही. काहीजण देव्हाऱ्यावर चंदनाची नक्षी किंवा चंदनाचा छोटा भाग वापरतात.
दक्षिण भारतातील अनेक मंदिरांमध्ये फणसाचे लाकूड वापरले जाते. हे लाकूड टिकाऊ, मजबूत आणि कोरीव कामासाठी योग्य असल्याने धार्मिक उपयोगात त्याला विशेष स्थान आहे.
हिमालयीन भागात देवदाराचे लाकूड शुभ मानले जाते. त्याचा सुगंध आणि टिकाऊपणा यामुळे अनेक प्राचीन मंदिरांमध्ये याचा वापर झाला आहे.
शास्त्र आणि लोकपरंपरेनुसार काही प्रकारचे लाकूड देव्हाऱ्यासाठी टाळण्याचा सल्ला दिला जातो. त्यामध्ये बाभूळ, काटेरी झाडांचे लाकूड, कुजलेले किंवा तडे गेलेले लाकूड, वीज पडलेल्या झाडाचे लाकूड, पूर्णपणे सडलेले किंवा किडलेले लाकूड टाळावेत. अशा लाकडात शुभ स्पंदने कमी असल्याची पारंपरिक धारणा आहे.
स्वच्छ आणि साधा असावा, अतिशय फार भडक नसावा. साधेपणा हा भारतीय देवपूजेचा आत्मा आहे.
देव्हाऱ्याचा आकार घराच्या आकारानुसार असावा. खूप मोठा किंवा अतिशय लहान देव्हारा योग्य मानला जात नाही.
कमळ, हंस, कलश, स्वस्तिक, बेलपत्र, वेलबुट्टी अशी शुभ चिन्हे कोरलेली असू शकतात. भीतीदायक किंवा युद्धदृश्ये, हिंसक प्राणी, राक्षसी आकृती यांची नक्षी टाळावी.
लाकडाचा नैसर्गिक रंग ठेवणे सर्वोत्तम. आवश्यक असल्यास हलका तपकिरी, सोनेरी किंवा नैसर्गिक पॉलिश करावी.
गडद काळा किंवा अतिशय भडक रंग टाळावेत.
देवांच्या मूर्ती बसलेल्या व्यक्तीच्या छाती किंवा डोळ्यांच्या उंचीच्या आसपास दिसतील अशी व्यवस्था योग्य मानली जाते.
मूर्ती थेट जमिनीवर ठेवू नयेत.
धर्मशास्त्रांमध्ये देव्हाऱ्याचे मुख्य महत्त्व त्याच्या बाह्य वैभवात नसून, तेथील शुद्धता, सात्त्विकता आणि भक्तिभावात असल्याचे सांगितले आहे. साधा लाकडी देव्हारा असला तरी तो रोज स्वच्छ ठेवून, दीप लावून, नामस्मरण आणि प्रार्थना केली तर तेच घर देवालय बनते.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: सागवान (टीक) लाकूड सर्वात उत्तम मानले जाते. ते टिकाऊ, मजबूत आणि सात्त्विक मानले जाते.
Ans: बाभूळ, काटेरी झाडांचे, कुजलेले, किडलेले किंवा तडे गेलेले लाकूड वापरणे टाळावे, अशी पारंपरिक मान्यता आहे.
Ans: लाकडाला धार्मिक महत्त्व असले तरी देव्हाऱ्याचे खरे पावित्र्य श्रद्धा, स्वच्छता, नित्य पूजा आणि भक्तिभाव यांमुळे टिकून राहते.
