गुरुवार, 29 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
भारतातील सर्वात भव्य आणि वैश्विक धार्मिक उत्सवांपैकी एक म्हणजे ओडिशातील श्रीक्षेत्र जगन्नाथ पुरी येथे साजरी होणारी रथयात्रा. दरवर्षी आषाढ शुक्ल द्वितीयेला भगवान जगन्नाथ, त्यांचे ज्येष्ठ बंधू बलभद्र आणि भगिनी सुभद्रा हे आपल्या स्वतंत्र रथांमधून श्रीमंदिरातून गुंडिचा मंदिराकडे प्रस्थान करतात. लाखो भाविक या दिव्य सोहळ्याचे साक्षीदार होण्यासाठी जगाच्या कानाकोपऱ्यातून पुरी येथे दाखल होतात.
या रथयात्रेचे सर्वांत मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे तीनही देवतांसाठी दरवर्षी नव्याने रथ तयार केले जातात. हे रथ केवळ वाहतुकीचे साधन नसून भारतीय स्थापत्यकला, धार्मिक श्रद्धा, वैदिक परंपरा आणि लोकसहभाग यांचे अद्वितीय प्रतीक आहेत.
भगवान जगन्नाथ, बलभद्र आणि सुभद्रा या तिन्ही देवतांचे स्वतंत्र रथ असतात. प्रत्येक रथाची उंची, चाकांची संख्या, ध्वज, रंग, सारथी, घोडे आणि रक्षक देवता वेगवेगळ्या असतात. या सर्व गोष्टी शास्त्रानुसार निश्चित करण्यात आल्या आहेत.
भगवान जगन्नाथांचा रथ नंदीघोष या नावाने ओळखला जातो. हा तिन्ही रथांपैकी सर्वांत भव्य आणि आकर्षक असतो.
उंची सुमारे ४५ फूट, १६ विशाल चाके, पिवळे आणि लाल रंगाचे आवरण, चार शुभ्र अश्व, सारथी – दारुक
नंदीघोष हे नाव विजय, आनंद आणि धर्माच्या घोषणेचे प्रतीक मानले जाते. भगवान जगन्नाथ हे श्रीकृष्णाचे रूप असल्यामुळे त्यांच्या रथात वैष्णव परंपरेची अनेक प्रतीके दिसून येतात.
भगवान बलभद्रांचा रथ तालध्वज म्हणून ओळखला जातो.
उंची सुमारे ४४ फूट, १४ चाक, हिरवे आणि लाल रंगाचे वस्त्र, चार काळसर अश्व, सारथी – मातली
बलभद्र हे शक्ती, धैर्य आणि शौर्याचे प्रतीक मानले जातात. त्यांच्या रथाची रचना स्थैर्य आणि सामर्थ्याचे दर्शन घडवते.
भगिनी सुभद्रेचा रथ दर्पदलन किंवा देवदलन म्हणून प्रसिद्ध आहे.
उंची सुमारे ४३ फूट, १२ चाके, काळे आणि लाल रंगाचे वस्त्र, चार तांबूस अश्व, सारथी – अर्जुन
दर्पदलन म्हणजे अहंकाराचा नाश करणारा. देवी सुभद्रा भक्तांच्या मनातील अहंकार, मत्सर आणि अज्ञान दूर करते, असा भाव या नावामागे व्यक्त केला जातो.
जगन्नाथ पुरी रथयात्रेचे हे सर्वांत अद्भुत वैशिष्ट्य आहे. प्रत्येक वर्षी तिन्ही रथ पूर्णपणे नव्याने बांधले जातात.
यासाठी विशिष्ट प्रकारच्या पवित्र वृक्षांची निवड केली जाते. पारंपरिक सुतार, शिल्पकार आणि कारागीर अनेक पिढ्यांपासून ही सेवा करीत आहेत. रथनिर्मितीचे काम अक्षय तृतीयेपासून सुरू होते. प्रत्येक खिळा, प्रत्येक लाकडी भाग आणि प्रत्येक सजावट धार्मिक विधीनुसार केली जाते.
रथांसाठी फासी, धौरा, सिमिली, असन यांसारख्या मजबूत वृक्षांचे लाकूड वापरले जाते. या वृक्षांची निवड विशिष्ट धार्मिक नियमांनुसार केली जाते. जंगलातून लाकूड आणण्यापूर्वीही पूजा केली जाते.
रथांना हजारो भाविक दोरीच्या साहाय्याने ओढतात. या दोरीला स्पर्श करणे किंवा रथ ओढण्याची संधी मिळणे हे अत्यंत पुण्यदायी मानले जाते.
यामागील संदेश असा आहे की, प्रत्येक भक्ताने आपल्या जीवनरूपी रथाला धर्म, भक्ती आणि सदाचाराच्या मार्गावर पुढे नेले पाहिजे.
रथांवर विविध देवी-देवता, यक्ष, गंधर्व, सिंह, गरुड, कमळ, हंस आणि इतर शुभ प्रतीकांचे कोरीवकाम केले जाते. भारतीय लोककला आणि शिल्पकलेचा अप्रतिम आविष्कार या रथांमध्ये पाहायला मिळतो.
प्रत्येक रथासाठी वेगवेगळ्या रंगांचा वापर केला जातो.
पिवळा – ज्ञान, प्रकाश आणि श्रीविष्णूचे तेज
हिरवा – जीवन, समृद्धी आणि संतुलन
लाल – शक्ती, भक्ती आणि मंगलकार्य
हे रंग धार्मिक तसेच आध्यात्मिक संदेश देतात.
प्रत्येक रथाला स्वतंत्र सारथी आणि चार घोडे असतात. हे घोडे जीवनातील ऊर्जा, वेग, कर्म आणि काळाचे प्रतीक मानले जातात. सारथी म्हणजे विवेक, जो जीवनरूपी रथ योग्य दिशेने चालवतो.
रथयात्रेदरम्यान भगवान जगन्नाथ, बलभद्र आणि सुभद्रा हे श्रीमंदिरातून गुंडिचा मंदिरात जातात. धार्मिक परंपरेनुसार हे भगवानांच्या मातृगृहाला भेट देण्याचे प्रतीक मानले जाते. काही दिवस मुक्काम केल्यानंतर ते ‘बहुदा यात्रा’द्वारे पुन्हा श्रीमंदिरात परततात.
रथयात्रेचे सर्वांत मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे येथे कोणताही जात, धर्म, भाषा किंवा प्रदेशाचा भेदभाव केला जात नाही. राजा असो किंवा सामान्य भक्त—रथ ओढताना सर्वजण समान असतात. ओडिशाचे गजपती महाराज स्वतः ‘छेरा पहारा’ या विधीत सुवर्ण झाडूने रथाची स्वच्छता करतात. हा विधी नम्रता, सेवा आणि समतेचा संदेश देतो.
दरवर्षी नव्याने उभारले जाणारे हे रथ आपल्याला जीवनातील अनित्यतेची जाणीव करून देतात, तर रथयात्रा प्रत्येकाला धर्म, सदाचार आणि ईश्वरभक्तीच्या मार्गावर चालण्याची प्रेरणा देते. म्हणूनच जगन्नाथ पुरीची रथयात्रा ही केवळ एक धार्मिक उत्सव नसून सनातन संस्कृतीचा चालता-बोलता महोत्सव आहे.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: जगन्नाथ रथयात्रेत तीन भव्य रथ असतात—भगवान जगन्नाथांचा नंदीघोष, बलभद्रांचा तालध्वज आणि देवी सुभद्रेचा दर्पदलन
Ans: ही शतकानुशतके चालत आलेली धार्मिक परंपरा आहे. प्रत्येक वर्षी विशिष्ट पवित्र लाकडापासून शास्त्रोक्त विधीनुसार नवीन रथांची निर्मिती केली जाते.
Ans: भगवानांचा रथ ओढल्याने पुण्य प्राप्त होते, जीवनातील अडथळे दूर होतात आणि ईश्वराची कृपा लाभते, अशी भक्तांची श्रद्धा आहे.
