गुरुवार, 22 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- pinterest
भारतीय संस्कृतीमध्ये प्रत्येक धार्मिक कृतीमागे एक सखोल तत्त्वज्ञान दडलेले आहे. पूजा करताना वापरल्या जाणाऱ्या प्रत्येक वस्तूला शास्त्राधिष्ठित महत्त्व आहे. कलश, दीप, घंटा, शंख, आसन, पाट, तुळशीपत्र, फुले यांप्रमाणेच चौरंग किंवा चौकी हेदेखील पूजेतील अत्यंत महत्त्वाचे साधन मानले जाते.
अनेक घरांमध्ये देवपूजा, सत्यनारायण पूजा, गृहप्रवेश, विवाह, नामकरण, व्रत-उपवास, गणेशोत्सव, नवरात्र, लक्ष्मीपूजन किंवा इतर शुभकार्यांमध्ये देवाची मूर्ती, कलश किंवा पूजेचे साहित्य चौरंगावर ठेवले जाते. ही केवळ परंपरा नसून तिच्यामागे धार्मिक, आध्यात्मिक, वैज्ञानिक आणि सांस्कृतिक विचार आहे.
चौरंग म्हणजे चार पाय असलेली लाकडी किंवा धातूची चौकी. “चतुरंग” या संकल्पनेतून “चौरंग” हा शब्द उद्भवल्याचे मानले जाते. चार पायांवर स्थिर असलेला हा आधार स्थैर्य, संतुलन आणि पवित्रतेचे प्रतीक मानला जातो. पूर्वी बहुतांश चौरंग सागवान, आंबा, पिंपळ किंवा इतर टिकाऊ लाकडांपासून तयार केले जात. आजही पारंपरिक लाकडी चौरंगाला विशेष महत्त्व दिले जाते.
सनातन धर्मात देवाला नेहमी सर्वोच्च स्थान दिले जाते. त्यामुळे देवमूर्ती किंवा पूजेचे साहित्य थेट जमिनीवर न ठेवता चौरंगावर स्थापित केले जाते. यामागील भावना अशी की, ईश्वर सर्वश्रेष्ठ आहे आणि त्याला आदरपूर्वक उच्च स्थान अर्पण करणे ही भक्ताची नम्रता आहे. त्यामुळे चौरंग हा श्रद्धेचे प्रतीक मानला जातो.
जमिनीवर धूळ, ओलावा किंवा इतर अशुद्ध घटक असू शकतात. पूजेतील वस्तू जमिनीपासून उंच ठेवल्याने त्यांची शुचिता टिकून राहते.
पूजेमध्ये वापरले जाणारे कलश, शंख, पंचामृत, नैवेद्य, फुले, अक्षता आणि देवमूर्ती यांचा पवित्रपणा जपण्यासाठी चौरंगाचा उपयोग केला जातो.
धार्मिक परंपरेनुसार पूजेच्या वेळी मंत्रोच्चार, ध्यान आणि भक्तिभावामुळे सकारात्मक ऊर्जा निर्माण होते. चौरंगावर स्थापित केलेल्या देवमूर्तीभोवती ही सात्त्विक ऊर्जा अधिक प्रभावीपणे केंद्रित राहते, अशी श्रद्धा आहे. लाकडी चौरंग हा सात्त्विक मानला जात असल्याने अनेक धार्मिक विधींमध्ये त्याला प्राधान्य दिले जाते.
सनातन परंपरेनुसार पृथ्वीमध्ये अनेक प्रकारच्या ऊर्जांचे प्रवाह असतात. पूजेदरम्यान देवमूर्ती किंवा पूजासाहित्य थेट जमिनीवर न ठेवता चौरंगावर ठेवले असता पूजेतील पवित्रता आणि एकाग्रता राखण्यास मदत होते, अशी धार्मिक धारणा आहे. ही धारणा श्रद्धा आणि पारंपरिक आध्यात्मिक विचारांवर आधारित आहे.
चौरंगाचे चार पाय अनेक प्रकारे प्रतीकात्मक मानले जातात.
चार वेद – ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि अथर्ववेद
चार दिशा – पूर्व, पश्चिम, उत्तर आणि दक्षिण
चार पुरुषार्थ – धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष
चार आश्रम – ब्रह्मचर्य, गृहस्थ, वानप्रस्थ आणि संन्यास
या प्रतीकांमुळे चौरंग संपूर्ण जीवनव्यवस्थेतील संतुलन आणि परिपूर्णतेचे प्रतीक मानला जातो.
चौरंगाचा उपयोग केवळ दैनंदिन पूजेसाठीच होत नाही.
गणेश स्थापना, नवरात्रातील, घटस्थापना, सत्यनारायण पूजा, लक्ष्मीपूजन, गृहप्रवेश
वास्तुशांती,विवाहातील मंगलकार्य, मुंज (उपनयन), नामकरण, देवप्रतिष्ठा
गुरुपूजन, हरिपाठ, भजन आणि कीर्तन या सर्व धार्मिक कार्यक्रमांमध्ये चौरंगाचे विशेष स्थान आहे.
पूजेपूर्वी चौरंगाखाली किंवा सभोवताली रांगोळी काढण्याची परंपरा आहे. रांगोळी ही मंगलतेचे, शुभतेचे आणि सकारात्मकतेचे प्रतीक मानली जाते.
हळद-कुंकू, अक्षता, स्वस्तिक, कमळ किंवा अष्टदल यांसारखी शुभचिन्हे चौरंगावर काढली जातात. त्यामुळे पूजा अधिक मंगलमय होते.
वास्तुशास्त्रानुसार ईशान्य दिशा देवस्थानासाठी शुभ मानली जाते. त्या ठिकाणी चौरंगावर देवमूर्ती स्थापित केल्यास पूजास्थळ अधिक व्यवस्थित आणि पवित्र वाटते.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: देवमूर्ती, कलश आणि पूजेचे साहित्य उंच व पवित्र स्थानी ठेवण्यासाठी चौरंगाचा वापर केला जातो.
Ans: चौरंग हा श्रद्धा, स्थैर्य, शुचिता आणि ईश्वराला सर्वोच्च स्थान देण्याचे प्रतीक मानला जातो.
Ans: गणेश स्थापना, घटस्थापना, सत्यनारायण पूजा, गृहप्रवेश, विवाह, नामकरण, वास्तुशांती, लक्ष्मीपूजन आणि इतर शुभकार्यांमध्ये चौरंगाचा वापर केला जातो.
