शुक्रवार, 17 जुलै 2026
फोटो सौजन्य- pinterest
भारत हा विविध संस्कृती, परंपरा आणि धार्मिक उत्सवांनी नटलेला देश आहे. या परंपरांमध्ये ओडिशा राज्यातील पुरी येथील भगवान श्रीजगन्नाथांची रथयात्रा ही जगभर प्रसिद्ध असलेली एक अद्वितीय धार्मिक परंपरा आहे. लाखो भक्तांच्या उपस्थितीत दरवर्षी आषाढ शुक्ल द्वितीयेला निघणारी ही रथयात्रा केवळ एक उत्सव नसून भक्ती, समता, सामाजिक ऐक्य आणि सनातन संस्कृतीचे जिवंत प्रतीक आहे. जगन्नाथ रथयात्रेची सुरुवात गुरुवार, 16 जुलैपासून झाली आहे आणि ही यात्रा मंगळवार, 28 जुलैपर्यंत चालणार आहे.
पुरीची रथयात्रा ही हजारो वर्षांपासून अखंडपणे सुरू असलेली परंपरा असून, या दिवशी भगवान जगन्नाथ, मोठे बंधू बलभद्र आणि भगिनी सुभद्रा आपल्या मंदिरातून बाहेर पडून भक्तांना दर्शन देतात. या दिवशी देव स्वतः भक्तांकडे येतात, अशी श्रद्धा आहे. त्यामुळे या यात्रेला “जनतेचा उत्सव” असेही म्हटले जाते.
‘जगन्नाथ’ म्हणजे जगाचा नाथ, संपूर्ण विश्वाचा स्वामी. भगवान जगन्नाथांना भगवान श्रीकृष्णाचे रूप मानले जाते. त्यांच्यासोबत मोठे बंधू बलभद्र आणि भगिनी सुभद्रा यांची पूजा केली जाते.
पुरीचे जगन्नाथ मंदिर हिंदू धर्मातील चार प्रमुख धामांपैकी एक मानले जाते. उत्तर दिशेला बद्रीनाथ, दक्षिणेला रामेश्वरम्, पश्चिमेला द्वारका आणि पूर्वेला पुरी अशी चार धामांची परंपरा आहे. या चार धामांपैकी पुरीला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान प्राप्त आहे.
जगन्नाथ रथयात्रेचा इतिहास अत्यंत प्राचीन आहे. विविध पुराणांमध्ये या यात्रेचा उल्लेख आढळतो. स्कंदपुराण, ब्रह्मपुराण, पद्मपुराण तसेच इतर धार्मिक ग्रंथांमध्ये जगन्नाथ महिमा वर्णन केलेला आहे.
गजपती राजांच्या काळापासून ही परंपरा अधिक संघटित स्वरूपात सुरू राहिली. कालांतराने ही यात्रा भारतातीलच नव्हे तर जगभरातील हिंदू समाजाच्या श्रद्धेचे केंद्र बनली.
परंपरेनुसार भगवान जगन्नाथ, बलभद्र आणि सुभद्रा हे दरवर्षी आपल्या मावशीच्या घरी म्हणजेच गुंडीचा मंदिरात जातात. हा प्रवास भक्तांच्या सहवासात होतो. सुमारे नऊ दिवस देवता तेथे मुक्काम करतात आणि नंतर ‘बहुदा यात्रा’द्वारे पुन्हा मुख्य मंदिरात परत येतात. या यात्रेमागे भक्तांना सहज दर्शन देण्याची भावना आहे. जे भक्त मंदिरात प्रवेश करू शकत नाहीत, त्यांनाही देवांचे दर्शन घडावे, हा या परंपरेचा मुख्य संदेश मानला जातो.
रथयात्रेचे सर्वात मोठे आकर्षण म्हणजे तीन विशाल लाकडी रथ. दरवर्षी नवीन रथ तयार केले जातात. विशिष्ट प्रकारच्या लाकडापासून पारंपरिक पद्धतीने हे रथ तयार करण्याची शेकडो वर्षांची परंपरा आजही कायम आहे.
नंदीघोष – भगवान जगन्नाथांचा रथ
भगवान जगन्नाथांचा रथ सर्वात मोठा असतो. तो आकर्षक लाल आणि पिवळ्या रंगाच्या वस्त्रांनी सजविला जातो.
तालध्वज – भगवान बलभद्रांचा रथ
बलभद्रांचा रथ हिरव्या आणि लाल रंगाच्या सजावटीने सुशोभित केलेला असतो.
दर्पदलन (देवदलन) – देवी सुभद्रांचा रथ
देवी सुभद्रांचा रथ काळ्या आणि लाल रंगाच्या अलंकरणाने सजविला जातो. या तिन्ही रथांवर सुंदर कोरीवकाम, ध्वज, छत्र आणि पारंपरिक अलंकार असतात.
रथयात्रेतील अत्यंत महत्त्वाचा विधी म्हणजे ‘छेरा पहरा’. या विधीत ओडिशाचे गजपती महाराज सुवर्ण झाडूने रथाचा परिसर स्वच्छ करतात. या परंपरेचा संदेश अत्यंत महान आहे. देवापुढे सर्व समान आहेत. राजा असो वा सामान्य भक्त, प्रत्येकजण भगवानाचा सेवक आहे.
रथयात्रेदरम्यान लाखो भक्त दोरखंडाने रथ ओढतात. श्रद्धेनुसार भगवानाचा रथ ओढल्याने पुण्य प्राप्त होते आणि जीवनातील अनेक संकटे दूर होतात. रथ ओढताना “जय जगन्नाथ”च्या घोषाने संपूर्ण पुरी नगरी दुमदुमून जाते. भक्ती, उत्साह आणि आनंद यांचा अविस्मरणीय संगम या वेळी अनुभवायला मिळतो.
पुरीच्या जगन्नाथ मंदिरातील महाप्रसाद जगभर प्रसिद्ध आहे. मातीच्या भांड्यांमध्ये पारंपरिक पद्धतीने तयार केलेला हा प्रसाद अत्यंत पवित्र मानला जातो. या प्रसादाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे जात, पंथ, भाषा किंवा सामाजिक स्तर न पाहता सर्वजण एकत्र बसून प्रसाद ग्रहण करतात. हा भारतीय संस्कृतीतील समतेचा सुंदर आदर्श आहे.
आज जगन्नाथ रथयात्रा केवळ पुरीपुरती मर्यादित राहिलेली नाही. भारतातील अनेक शहरांबरोबरच अमेरिका, इंग्लंड, कॅनडा, ऑस्ट्रेलिया, रशिया, मॉरिशस आणि इतर अनेक देशांतही मोठ्या उत्साहात रथयात्रा आयोजित केली जाते.
शतकानुशतके अखंड सुरू असलेली ही परंपरा आजही प्रत्येक भक्ताच्या मनात श्रद्धेचा दीप प्रज्वलित करते. जगन्नाथ रथयात्रा आपल्याला सांगते की, देव मंदिरातच नाही, तर भक्तांच्या प्रेमात, सेवेत, समतेत आणि मानवतेतही वास करतो.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: आषाढ शुक्ल द्वितीया या तिथीला दरवर्षी पुरीची जगन्नाथ रथयात्रा काढली जाते.
Ans: तिचा प्राचीन इतिहास, भव्य रथ, लाखो भाविकांचा सहभाग आणि समतेचा संदेश यामुळे ही रथयात्रा जगप्रसिद्ध आहे.
Ans: श्रद्धेनुसार भगवानाचा रथ ओढल्याने पुण्यप्राप्ती होते, पापांचा नाश होतो आणि मनोकामना पूर्ण होतात.
