शुक्रवार, 13 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- istock
भीष्म पितामह, महाभारतातील सर्वात प्रमुख पात्रांपैकी एक, महाराज शांतनु आणि देवी गंगा यांचे अपत्य होते. त्यांना त्यांच्या वडिलांकडून स्वेच्छा मृत्यूचे वरदान मिळाले होते. जन्माच्या वेळी त्यांचे नाव देवव्रत असे असले तरी आयुष्यभर लग्न न करण्याच्या व्रतामुळे त्यांचे नाव भीष्म ठेवण्यात आले.
गंगाने शंतनुकडून वचन घेतले होते की तो त्याच्या कोणत्याही कामात हस्तक्षेप करणार नाही. या वचनाने बांधलेला शंतनू आपल्या सात पुत्रांना गंगा नदीत तरंगवूनही काही बोलू शकला नाही. पण देवी गंगा आठव्या पुत्रासोबत तेच करणार होती. तेव्हा शंतनूने त्याला थांबवून कारण विचारले. याला गंगा मातेने उत्तर दिले की मी माझ्या मुलांना वशिष्ठ ऋषींनी दिलेल्या शापातून मुक्त करत आहे. पण आठव्या पुत्राला या शापातून मुक्तता मिळू शकली नाही. ते बालक दुसरे कोणी नसून भीष्म पितामह होते.
हेदेखील वाचा- तुमचा मधल्या पायाचे बोट अंगठ्यापेक्षा मोठे असेल तर त्याचा नेमका अर्थ काय?
पौराणिक कथेनुसार, गंगेचे ते आठ पुत्र मागील जन्मात 8 वसु अवतार होते. त्यापैकी द्यू नावाच्या वसूने इतरांसह वशिष्ठ ऋषींची कामधेनू गाय चोरली होती. जेव्हा ऋषींना हे कळले तेव्हा ते अत्यंत क्रोधित झाले. रागाच्या भरात वशिष्ठ ऋषींनी सर्वांना शाप दिला की ते सर्व नश्वर जगात मानव म्हणून जन्म घेतील आणि त्यांना अनेक प्रकारच्या संकटांना सामोरे जावे लागेल.
आपली चूक लक्षात येताच त्यांनी ऋषींची माफी मागितली. वशिष्ठ ऋषी म्हणाले की उर्वरित सात वसुंना मोक्ष मिळेल, परंतु द्यूला त्याच्या कृतीचे परिणाम भोगावे लागतील. याच कारणामुळे आठवा पुत्र म्हणजेच भीष्म पितामह या शापापासून मुक्त होऊ शकले नाहीत.
हेदेखील वाचा- मंगळाच्या कृपेने या मूलांकाच्या लोकांना नोकरीत लाभ होण्याची शक्यता
महाभारतात गंगा, राजा प्रतिपदा आणि शंतनूची कथा आहे जिथे शापमुक्तीचाही उल्लेख आहे. वास्तविक, स्वर्गात आठ वसु होते ज्यांना पृथ्वीवर जन्म घेण्याचा शाप मिळाला होता. पृथ्वी, ज्याला नश्वर जग देखील म्हटले जाते, जिथे मानव पापे भोगण्यासाठी जन्माला येतात.
या 8 वसूंना वाचवण्यासाठी गंगेने हे पाऊल उचलले होते. पृथ्वीवर जन्म घेण्याचा त्याचा शाप पूर्ण व्हावा आणि तो स्वर्गात परत जावा म्हणून गंगेने त्याला तिच्या गर्भातून जन्म दिल्यानंतर दुसऱ्याच दिवशी त्याचा वध केला. गंगेने 7 पुत्रांचा वध केला होता, परंतु आठव्या पुत्राच्या जन्मानंतर गंगेचा पती शांतनुने गंगेला थांबवले होते, त्यानंतर गंगेने शंतनूला सोडले आणि त्या आठव्या पुत्राचे नाव भीष्म पितामह होते, ज्याला गंगेचा मुलगा देखील म्हणतात.
ही गंगेची कथा होती जी महाभारतात सांगितली आहे. पण त्यात उपस्थित असलेले लोक कोण होते, फक्त वसूलाच शाप होता आणि वसू प्रत्यक्षात कोण होता, याबद्दलही जाणून घेणार आहोत.
हिंदू धर्मात, वसु (वसु) हे खरेतर इंद्र आणि विष्णूचे अनुयायी मानले जातात जे त्यांच्यासोबत स्वर्गात राहत होते. येथे उल्लेख केलेल्या आठ वसुंचे वर्णन रामायणातील कश्यप आणि अदिती यांचे पुत्र आणि महाभारतातील मनु किंवा ब्रह्मा प्रजापतीचे पुत्र म्हणून केले आहे. त्यांची नावे रामायण आणि महाभारतातही भिन्न आहेत, परंतु त्यांच्या नावांचा अर्थ एकच आहे. हे 8 वसु पृथ्वी, पाणी, अग्नी, वायू, सूर्य, आकाश, चंद्र आणि तारे अशा 8 भिन्न गोष्टींचे प्रतिनिधित्व करतात.
