शनिवार, 24 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- pinterest
हिंदू धर्मात देवपूजा ही केवळ श्रद्धेची अभिव्यक्ती नसून ती मन, बुद्धी आणि आत्म्याला शुद्ध करणारी साधना मानली जाते. या साधनेतील प्रत्येक घटकाला विशिष्ट महत्त्व आहे. देवासमोर लावला जाणारा दीप, शंख, फुले, धूप, कापूर आणि घंटा यामागे धार्मिक तसेच आध्यात्मिक तत्त्वज्ञान दडलेले आहे. त्यापैकी घंटा हे मंदिर आणि देवघरातील एक अत्यंत महत्त्वाचे पूजासाहित्य मानले जाते.
मंदिरात प्रवेश करताना किंवा देवपूजा सुरू करण्यापूर्वी घंटा वाजवण्याची परंपरा हजारो वर्षांपासून सुरू आहे. घंटानाद हा केवळ आवाज नसून तो भक्ताच्या मनाला जागृत करणारा, वातावरण पवित्र करणारा आणि ईश्वराशी एकरूप होण्याची भावना निर्माण करणारा पवित्र नाद मानला जातो.
आगमशास्त्र आणि पूजाविधींमध्ये घंटेला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान दिले आहे. पूजा सुरू करताना घंटा वाजवून देवतांचे आवाहन केले जाते. यामुळे पूजा आरंभ झाल्याची जाणीव होते आणि वातावरण मंगलमय बनते.
सनातन परंपरेनुसार संपूर्ण सृष्टीची निर्मिती ‘ॐ’ या आदिनादातून झाली असे मानले जाते. उत्तम प्रकारे तयार केलेल्या घंटेचा नाद काही क्षण टिकतो आणि त्यामध्ये अनेक सूक्ष्म ध्वनीलहरी निर्माण होतात. हा नाद ‘ॐ’शी साधर्म्य राखतो, असे अनेक आध्यात्मिक ग्रंथांत वर्णन आहे. घंटेचा आवाज ऐकल्याने मनातील चंचलता कमी होऊन मन देवाकडे सहजपणे एकाग्र होते.
घंटा प्रत्येक वेळी वाजवणे योग्य नसते. शास्त्रानुसार काही विशिष्ट प्रसंगी घंटानाद करणे अधिक शुभ मानले जाते.
देवपूजा सुरू करताना.
आरतीच्या वेळी.
नैवेद्य अर्पण करताना
अभिषेक करताना
मंदिरात प्रवेश करताना
विशेष यज्ञ, होम किंवा धार्मिक विधी सुरू होताना
उत्सव, पालखी किंवा देवमिरवणुकीत.
देव झोपले आहेत अशी भावना असलेल्या शयनपूजेच्या वेळी.
मध्यरात्री विनाकारण
शास्त्रानुसार घंटेसाठी वापरलेली धातू अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते.
पंचधातू म्हणजे सोने, चांदी, तांबे, पितळ आणि लोखंड (काही परंपरांत कथील किंवा जस्त यांचा समावेश असतो). पंचधातूची घंटा सर्वाधिक शुभ मानली जाते कारण तिचा नाद अधिक काळ टिकतो आणि ध्वनीलहरी संतुलित निर्माण होतात.
मंदिरांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर कांस्याच्या घंटा वापरल्या जातात. त्यांचा आवाज गंभीर, मधुर आणि दूरपर्यंत पोहोचणारा असतो.
घरातील देवघरासाठी पितळाची घंटा सर्वाधिक प्रचलित आहे. ती टिकाऊ, सहज उपलब्ध आणि धार्मिकदृष्ट्या शुभ मानली जाते.
तांब्यालाही पवित्र धातू मानले जाते. काही ठिकाणी तांब्याच्या छोट्या घंटा वापरल्या जातात.
आदर्श घंटेचा नाद काही सेकंद टिकणारा, मधुर आणि कर्णमधुर असावा. अतिशय कर्कश किंवा कानाला त्रासदायक आवाज असलेली घंटा वापरणे टाळावे.
ध्यानशास्त्रानुसार एकसमान ध्वनीलहरी मेंदूला शांत करतात. त्यामुळे घंटानादानंतर मनातील ताण कमी होतो आणि पूजा किंवा जपामध्ये एकाग्रता वाढते. घंटेचा नाद ऐकल्यावर मन बाह्य जगापासून अंतर्मुख होऊ लागते. म्हणूनच ध्यानधारणेपूर्वीही काही आश्रमांत घंटानाद केला जातो.
देवघराच्या उजव्या बाजूला किंवा समोर
स्वच्छ आणि उंच जागी.
घंटा जमिनीवर ठेवू नये
नियमित स्वच्छ करून पूजेसाठी वापरावी.
योग्य वेळी, योग्य भावनेने आणि श्रद्धेने केलेला घंटानाद हा भक्तीचा अविभाज्य भाग असून तो मन, घर आणि मंदिर या तिन्ही ठिकाणी मंगलमय वातावरण निर्माण करतो.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: शास्त्रानुसार पंचधातू, कांस्य किंवा पितळाची घंटा सर्वात शुभ मानली जाते.
Ans: पूजा सुरू करताना, आरतीच्या वेळी, अभिषेक करताना, नैवेद्य अर्पण करताना आणि मंदिरात प्रवेश करताना घंटा वाजवावी.
Ans: घंटानाद 'ॐ' नादाशी साधर्म्य राखतो, मन शांत करतो आणि भक्तीमय वातावरण निर्माण करतो
