रविवार, 15 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
“त्रिगुणात्मक त्रैमूर्ती दत्त हा जाणा” ही प्रसिद्ध कोणी लिहिली याबद्दल माहिती नाही. पण काही निकषांद्वारे ही आरती संत एकनाथ महाराजांनी लिहिली अस मत आहे. संत एकनाथ हे दत्त भक्त कसे होते? त्यांना श्री दत्तांनी कसे दर्शन दिले याबद्दल सविस्तर जाणून घेऊया
“त्रिगुणात्मक त्रैमूर्ती दत्त हा जाणा” ही प्रसिद्ध श्री दत्तात्रेयांची आरती संत एकनाथ महाराज (एका जनार्दनी) यांनी लिहिली आहे. “एका जनार्दनी श्रीदत्तध्यान” यातून स्पष्ट होते, की ही रचना ‘एका जनार्दनी’ (एकनाथ) यांची आहे. ही आरती आजही प्रत्येक दत्तभक्ताच्या मनात श्रद्धा, शांतता आणि अध्यात्मिक उंची निर्माण करते.
संत साहित्याच्या सुवर्ण परंपरेत संत एकनाथ यांचे स्थान अत्यंत उंच आहे. त्यांच्या लेखनात भक्ति, तत्त्वज्ञान आणि समाजप्रबोधन यांचा सुंदर संगम दिसतो. “त्रिगुणात्मक त्रिमूर्ती दत्त” ही आरती त्यांच्या दत्तभक्तीचे उत्कृष्ट उदाहरण मानली जाते. या आरतीच्या माध्यमातून एकनाथांनी दत्तात्रेय यांच्या त्रिमूर्ती स्वरूपाचे अत्यंत गूढ पण सोप्या भाषेत वर्णन केले आहे.
“त्रिगुणात्मक त्रिमूर्ती दत्त” या आरतीमध्ये दत्तात्रेय हे ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश या त्रिमूर्तींचे एकत्रित स्वरूप आहेत, अशी संकल्पना मांडलेली आहे. सृष्टीच्या निर्मिती, पालन आणि संहार या तीन कार्यांचे प्रतिनिधित्व करणारे हे तीन देव – ब्रह्मा (निर्मिती), विष्णू (पालन) आणि महेश (संहार) – हे सर्व दत्तात्रेयांमध्ये एकरूप झालेले आहेत.
त्रिगुण म्हणजे सत्त्व, रज आणि तम. दत्तात्रेय हे या तीन गुणांच्या पलीकडे असलेले परब्रह्म आहेत, पण त्यांच्यातूनच हे गुण प्रकट होतात. एकनाथांनी ही गूढ संकल्पना भक्तीमय भाषेत मांडली आहे, त्यामुळे सामान्य भक्तालाही ती सहज समजते.
संत एकनाथ हे वारकरी संप्रदायातील महान संत होते. त्यांनी भागवत धर्माचा प्रचार करताना दत्तभक्तीला विशेष स्थान दिले. त्यांच्या अभंग, भारूड आणि आरत्या यामध्ये दत्तात्रेयांविषयी अतूट श्रद्धा दिसते. त्यांच्या मते, दत्त म्हणजे केवळ देव नसून सद्गुरूंचे प्रतीक आहेत. त्यामुळे दत्तभक्ती म्हणजे गुरुभक्ती. हीच भावना “त्रिगुणात्मक त्रिमूर्ती” आरतीत स्पष्टपणे जाणवते.
जनार्दन स्वामी हे संत एकनाथांचे गुरू होते. ते देवगिरी (दौलताबाद) येथे राहत होते आणि अत्यंत विद्वान, योगी व दत्तभक्त होते. जनार्दन स्वामी हे स्वतः दत्तात्रेयांचे उपासक होते आणि त्यांनी एकनाथांना अध्यात्माची दीक्षा दिली. अगदी लहान वयातच संत एकनाथ महाराज हे आपल्या आजी आजोबांना न सांगता जनार्दन स्वामींकडे शिक्षणासाठी गेले होते.
एकनाथांच्या जीवनात गुरूंचे स्थान अत्यंत श्रेष्ठ होते. त्यांनी आपल्या सर्व कार्याचे श्रेय गुरूंना दिले. त्यांच्या लेखनात वारंवार गुरू महिमा दिसून येतो. जनार्दन स्वामींच्या मार्गदर्शनामुळेच एकनाथांना दत्तभक्तीचा आणि अद्वैत तत्त्वज्ञानाचा साक्षात्कार झाला.
संत परंपरेत एकनाथांना झालेली दत्तात्रेयांची भेट हा अत्यंत महत्त्वाचा प्रसंग मानला जातो. कथेनुसार, एकनाथांनी आपल्या गुरूंच्या आज्ञेने कठोर साधना केली. त्यांच्या निष्ठा, सेवाभाव आणि गुरुभक्तीमुळे दत्तात्रेय त्यांच्यावर प्रसन्न झाले.
असे सांगितले जाते की, दत्तात्रेयांनी त्यांना प्रत्यक्ष दर्शन दिले आणि त्यांना आध्यात्मिक ज्ञानाचा आशीर्वाद दिला. ही भेट केवळ दैवी अनुभव नव्हती, तर एकनाथांच्या जीवनाला नवीन दिशा देणारी ठरली. त्यानंतर त्यांच्या लेखनात अधिक गहनता, करुणा आणि समत्वभाव दिसून येतो.
एकनाथांनी समाजातील अंधश्रद्धा, भेदभाव आणि अन्याय याविरुद्ध आवाज उठवला. त्यांच्या दृष्टीने दत्त म्हणजे सर्वांमध्ये असलेले एकच परमात्मा. त्यामुळे त्यांनी समतेचा संदेश दिला.
एकनाथी भागवत, भावार्थ रामायण, अभंग व भारूड त्यांच्या ग्रंथांमध्ये दत्त तत्त्व स्पष्टपणे जाणवते. “त्रिगुणात्मक त्रिमूर्ती” ही आरती याच व्यापक तत्त्वज्ञानाचा एक सुंदर, भक्तिमय आविष्कार आहे.
“त्रिगुणात्मक त्रिमूर्ती दत्त” ही आरती केवळ स्तुती नसून एक गहन तत्त्वज्ञान आहे. संत एकनाथ यांनी अत्यंत सोप्या शब्दांत अद्वैत, त्रिगुण आणि गुरूभक्ती यांचा संगम घडवला आहे.
जनार्दन स्वामी यांच्या कृपेने आणि दत्तात्रेय यांच्या आशीर्वादाने एकनाथांनी समाजाला भक्ति, ज्ञान आणि समतेचा मार्ग दाखवला.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: ही प्रसिद्ध आरती संत एकनाथ महाराज यांनी लिहिल्याचे मानले जाते. “एका जनार्दनी श्रीदत्तध्यान” या ओळीवरून हे स्पष्ट होते.
Ans: “त्रिगुणात्मक” म्हणजे सत्त्व, रज आणि तम या तीन गुणांशी संबंधित. दत्तात्रेय हे या त्रिगुणांच्या पलीकडील परब्रह्म मानले जातात.
Ans: संत एकनाथ महाराज हे दत्तात्रेयांना सद्गुरू मानत असत. त्यांच्या अभंग, भारूड आणि आरत्यांमधून दत्तभक्ती स्पष्टपणे दिसते.
