फोटो सौजन्य - Social Media
पालघर जिल्ह्यातील किनारी भागात अनेक लहान-मोठे किल्ले आढळतात. त्यापैकी Bhavangad Fort हा किल्ला आकाराने लहान असला तरी मराठा इतिहासाशी जोडलेला एक महत्त्वाचा दुर्ग मानला जातो. हा किल्ला पालघर तालुक्यातील Kelva Beach जवळील टेकडीवर वसलेला आहे. समुद्रकिनाऱ्यापासून काही किलोमीटर अंतरावर असलेल्या या किल्ल्याची उंची सुमारे १६५ फूट आहे. आज किल्ला भग्नावस्थेत असला तरी त्याचे अवशेष उत्तर कोकणातील मराठा-पोर्तुगीज संघर्षाची आठवण करून देतात.
भवानगड किल्ला केळवे गावाजवळील सापळे-मधुकरनगर परिसरात एका लहान टेकडीवर बांधलेला आहे. समुद्रकिनाऱ्याच्या जवळ असल्यामुळे या किल्ल्याला विशेष सामरिक महत्त्व प्राप्त झाले होते. किल्ल्याच्या माथ्यावरून दांडा खाडी, समुद्रकिनारा आणि आसपासचा प्रदेश स्पष्ट दिसतो. त्यामुळे या ठिकाणावरून समुद्रमार्गाने येणाऱ्या हालचालींवर लक्ष ठेवणे शक्य होत असे.
किल्ल्याच्या पायथ्यापर्यंत रस्त्याने सहज पोहोचता येते. पायथ्यापासून किल्ल्याच्या माथ्यावर जाण्यासाठी थोडी चढाई करावी लागते, मात्र ती फार अवघड नाही. किल्ल्याभोवती हिरवाईने नटलेला परिसर असून येथे आंबा, काजू यांसारख्या झाडांची लागवडही दिसते. शांत आणि निसर्गरम्य वातावरणामुळे हा परिसर पर्यटकांसाठी आकर्षणाचे ठिकाण ठरतो. भवानगड किल्ल्याचा इतिहास मुख्यतः मराठा साम्राज्याच्या वसई मोहिमेशी संबंधित आहे. १६व्या शतकापासून पोर्तुगीजांनी वसई आणि उत्तर कोकणातील अनेक भागांवर सत्ता प्रस्थापित केली होती. त्यांनी किनारपट्टीवरील महत्त्वाच्या ठिकाणी किल्ले उभारून आपले वर्चस्व टिकवून ठेवले होते. या परिस्थितीत मराठ्यांनी पोर्तुगीजांविरुद्ध लढा उभारण्याचा निर्णय घेतला.
इ.स. १७३७ मध्ये पेशव्यांचे सेनापती Chimaji Appa यांच्या नेतृत्वाखाली वसई मोहिमेची सुरुवात झाली. या मोहिमेदरम्यान पोर्तुगीजांच्या हालचालींवर लक्ष ठेवण्यासाठी आणि त्यांच्या रसदपुरवठ्याचे मार्ग रोखण्यासाठी भवानगड किल्ला उभारण्यात आला. ऐतिहासिक नोंदींनुसार या किल्ल्याच्या बांधकामासाठी सुमारे दोन हजार कामगारांची मदत घेण्यात आली होती. भवानगड किल्ला दांडा खाडीमार्गे येणाऱ्या पोर्तुगीज सैन्याच्या हालचालींवर लक्ष ठेवण्यासाठी महत्त्वाचा ठरला. या दुर्गामुळे मराठ्यांना किनारी भागावर नियंत्रण ठेवणे सोपे झाले. पुढे वसई मोहिमेच्या यशानंतर हा परिसर मराठ्यांच्या ताब्यात आला. नंतर १८१८ मध्ये ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीने मराठा साम्राज्याचा पराभव केल्यानंतर हा किल्ला ब्रिटिशांच्या ताब्यात गेला.
भवानगड किल्ला आकाराने फार मोठा नाही. तो काळ्या बेसॉल्ट दगडांपासून बांधलेला आहे. किल्ल्याभोवती तटबंदीचे अवशेष दिसतात आणि काही ठिकाणी लहान बुरुजही आढळतात. किल्ल्यात प्रवेश करण्यासाठी गोमुखी शैलीचे प्रवेशद्वार होते, मात्र आज ते बहुतांश भग्नावस्थेत आहे. किल्ल्याच्या परिसरात खडकात कोरलेले पाण्याचे टाके दिसतात. पूर्वी किल्ल्यावर तैनात असलेल्या सैनिकांच्या पाण्याच्या गरजा भागवण्यासाठी या टाक्यांचा उपयोग केला जात असावा. किल्ल्याच्या माथ्यावर भवांगदेश्वर मंदिर आहे. हे मंदिर पुढील काळात बांधण्यात आले असून स्थानिकांसाठी ते श्रद्धास्थान मानले जाते.
आज भवानगड किल्ला मोठ्या प्रमाणावर प्रसिद्ध नसला तरी इतिहासप्रेमी आणि ट्रेकर्स यांच्यासाठी तो आकर्षणाचे ठिकाण आहे. किल्ल्याचे बहुतांश बांधकाम कालांतराने नष्ट झाले असले तरी काही तटबंदी, बुरुज आणि पाण्याची टाके आजही पाहायला मिळतात. संपूर्ण किल्ला पाहण्यासाठी साधारण एक तास पुरेसा ठरतो. केळवे समुद्रकिनाऱ्याजवळ असल्यामुळे पर्यटक अनेकदा समुद्रकिनाऱ्याला भेट देताना भवानगड किल्लाही पाहतात. पावसाळा आणि हिवाळा हा येथे भेट देण्यासाठी उत्तम काळ मानला जातो.
भवानगड किल्ला आकाराने लहान असला तरी मराठा-पोर्तुगीज संघर्षाच्या इतिहासात त्याचे स्थान महत्त्वाचे आहे. वसई मोहिमेच्या काळात उभारलेला हा दुर्ग मराठ्यांच्या रणनीतीचा एक भाग होता. आज त्याचे अवशेषच उरले असले तरी ते त्या काळातील लढ्यांची आणि इतिहासाची आठवण जपून ठेवतात. योग्य संवर्धन केल्यास हा किल्ला इतिहास आणि पर्यटनाच्या दृष्टीने अधिक महत्त्वाचे ठिकाण ठरू शकतो.
