गुरुवार, 18 जून 2026
Goa Revolution Day: 'असा' रचला गेला गोव्याच्या स्वातंत्र्याचा पाया; डॉ. राम मनोहर लोहिया यांनी गोव्यात पेटवली होती स्वातंत्र्याची ठिणगी ( फोटो सौजन्य : सोशल मीडिया )
Goa Revolution Day 18 June history : भारताला १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी ब्रिटिश राजवटीपासून स्वातंत्र्य मिळाले, हे आपल्या सर्वांना माहीत आहे. परंतु, आपल्या देशाचा एक अत्यंत सुंदर आणि महत्त्वाचा भाग असा होता, जो भारताच्या स्वातंत्र्यानंतरही तब्बल १४ वर्षे परकीय गुलामगिरीच्या पाशात अडकला होता. तो भाग म्हणजे ‘गोवा’. गोव्यावर ब्रिटिशांचे नव्हे, तर पोर्तुगीजांचे राज्य होते. या ४५१ वर्षांच्या प्रदीर्घ आणि दमनकारी पोर्तुगीज राजवटीविरुद्ध ज्या दिवशी गोमंतकीय जनतेच्या मनात क्रांतीची पहिली ठिणगी पडली, तो ऐतिहासिक दिवस म्हणजे ‘१८ जून’. म्हणूनच दरवर्षी १८ जून हा दिवस संपूर्ण देशात आणि विशेषतः गोव्यात ‘गोवा क्रांती दिन’ (Goa Revolution Day) म्हणून अत्यंत आदराने आणि अभिमानाने साजरा केला जातो.
१९४६ च्या सुमारास जेव्हा संपूर्ण भारतात ब्रिटिशांविरुद्ध ‘भारत छोडो’ आंदोलन अंतिम टप्प्यात आले होते, तेव्हा अनेक राष्ट्रीय नेत्यांचा असा समज होता की इंग्रज देश सोडून गेल्यावर पोर्तुगीजही शांतपणे गोवा सोडतील. मात्र, प्रख्यात समाजवादी विचारवंत आणि खंदे स्वातंत्र्यसैनिक डॉ. राम मनोहर लोहिया (Dr. Ram Manohar Lohia) यांचे मत यापेक्षा वेगळे होते. पोर्तुगीज हुकूमशहा अँटोनियो सालाझार (António de Oliveira Salazar) इतक्या सहजासहजी गोव्यावरील आपला ताबा सोडणार नाही, हे लोहिया ओळखून होते. याच विचारातून गोव्याच्या भूमीवर एका अभूतपूर्व जनआंदोलनाचा जन्म झाला.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : G7Summit : Modi-Trump यांच्यात कमालीचा तणाव; हस्तांदोलन झाले, पण ‘ती’ प्रसिद्ध मिठी का टाळली? पाहा तज्ज्ञांचे मत
वास्तविक पाहता, डॉ. राम मनोहर लोहिया हे प्रकृती अस्वास्थ्यामुळे विश्रांती घेण्यासाठी गोव्यात आले होते. त्यांचे मित्र आणि जर्मनीतील शिक्षणकाळातील सहकारी डॉ. ज्यूलियाव मिनेझिस (Dr. Julião Menezes) यांनी लोहिया यांना दक्षिण गोव्यातील ‘असोळणा’ (Assolna) येथील आपल्या गावी आमंत्रित केले होते. १० जून १९४६ रोजी डॉ. लोहिया गोव्यात पोहोचले. ते गोव्यात आल्याची बातमी स्थानिक वृत्तपत्रांमधून पसरताच, गोव्यातील अनेक तरुण स्वातंत्र्यसैनिक आणि बुद्धिजीवी चोरून लपून असोळणा येथील डॉ. मिनेझिस यांच्या घरी पोहोचू लागले.
या भेटींदरम्यान गोवेकरांनी डॉ. लोहिया यांच्यासमोर पोर्तुगीज राजवटीचे काळे कायदे आणि क्रूरतेचा पाढा वाचला. त्या काळात गोव्यात नागरी स्वातंत्र्याची (Civil Liberties) पूर्णपणे गळचेपी करण्यात आली होती. पोर्तुगीज सरकारच्या परवानगीशिवाय लोकांना साधी लग्नपत्रिका किंवा जाहीर सभेचे फलकही छापता येत नव्हते. कोणतीही संघटना स्थापन करणे किंवा चार लोकांनी एकत्र येऊन बोलणे हा कायद्याने गुन्हा होता. गोवेकरांची ही दयनीय अवस्था पाहून डॉ. लोहिया यांचे रक्त सळसळले. त्यांनी विश्रांती बाजूला सारली आणि पोर्तुगीजांच्या ‘नागरी स्वातंत्र्य बंदी’ कायद्याविरुद्ध थेट सविनय कायदेभंग (Civil Disobedience) पुकारण्याचा निर्णय घेतला.
१५ आणि १६ जून रोजी पणजी व इतर भागांत छोटेखानी बैठका घेतल्यानंतर, मुख्य आंदोलनासाठी ‘१८ जून १९४६’ ही तारीख आणि ‘मडगाव’ (Margao) शहराची निवड करण्यात आली. मंगळवारी, १८ जून रोजी दुपारपासूनच मडगावच्या मैदानावर हजारो गोमंतकीय नागरिक एकत्र येण्यास सुरुवात झाली होती. मुसळधार पाऊस कोसळत असतानाही लोकांचा उत्साह कमी झाला नव्हता. दुपारी ठीक ४:१५ वाजता डॉ. राम मनोहर लोहिया आणि डॉ. ज्यूलियाव मिनेझिस एका घोडागाडीतून मडगावच्या मैदानात दाखल झाले. त्यांना पाहताच संपूर्ण मैदान “डॉ. लोहिया की जय!”, “इन्कलाब जिंदाबाद!” आणि “जय हिंद!” च्या घोषणांनी दुमदुमून गेले.
डॉ. लोहिया मंचावर गेले आणि त्यांनी जसे भाषण सुरू केले, तसेच पोर्तुगीज पोलिसांचा मुख्य अधिकारी कॅप्टन फोर्ट्युनाटो मिरांडा (Capitão Fortunato Miranda) तिथे धावून आला. त्याने थेट डॉ. लोहिया यांच्या छातीवर आपली रिव्हॉल्व्हर (बंदूक) रोखली आणि त्यांना भाषण थांबवण्याची धमकी दिली. मात्र, लोहासारखे धैर्य असलेल्या डॉ. लोहिया यांनी अत्यंत शांतपणे आणि निर्भयतेने त्या पोर्तुगीज अधिकाऱ्याचा बंदुकीचा हात बाजूला सारला आणि आपले भाषण सुरूच ठेवले. एका परकीय अधिकाऱ्याच्या बंदुकीला न घाबरता छाती पुढे करणाऱ्या लोहियांचे हे शौर्य पाहून तिथे उपस्थित असलेल्या हजारो गोवेकरांमध्ये प्रचंड धाडस निर्माण झाले.
पोर्तुगीज पोलिसांनी तातडीने डॉ. लोहिया आणि डॉ. मिनेझिस यांना अटक केली आणि त्यांना गाडीत टाकून पणजी जेलकडे नेण्यास सुरुवात केली. आपल्या नेत्यांना अटक झाल्याचे पाहताच जमाव हिंसक आणि अधिक आक्रमक झाला. एका तरुण महिला स्वातंत्र्यसैनिक वत्सला कीर्तनी (Vatsala Kirtani) यांनी पोर्तुगीज पोलिसांसमोर उभे राहून थेट स्वातंत्र्याच्या घोषणा दिल्या. पोलिसांनी जमावावर अमानुष लाठीमार केला, परंतु लोक मागे हटले नाहीत. हजारो लोक थेट पोलीस ठाण्याबाहेर जमा झाले आणि नेत्यांच्या सुटकेची मागणी करू लागले.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : G7 Summit: जागतिक नेत्यांचे छुपे संभाषण Hot Micवर लीक; मेलोनींचे स्मोकिंग ते ट्रम्पच्या ग्रीनलँडवर गूढ गप्पा, पहा VIRAL VIDEO
परिस्थिती हाताबाहेर जात असल्याचे पाहून पोर्तुगीज प्रशासनाने त्याच दिवशी डॉ. लोहिया यांना गोव्याच्या सीमेबाहेर ‘कॅसल रॉक’ (Castle Rock) रेल्वे स्थानकावर नेऊन सोडून दिले आणि त्यांच्यावर गोव्यात येण्यास बंदी घातली. डॉ. लोहिया यांना जरी गोव्यातून बाहेर काढले गेले असले, तरी त्यांनी गोमंतकीयांच्या मनात पेटवलेली स्वातंत्र्याची मशाल आता विझवणे पोर्तुगीजांना अशक्य झाले होते. या आंदोलनाने गोव्याच्या कानाकोपऱ्यातील सामान्य जनतेला, महिलांना आणि तरुणांना एकत्र आणले.
१८ जून १९४६ रोजी सुरू झालेले हे आंदोलन पुढे अनेक वर्षे वेगवेगळ्या स्वरूपात धगधगत राहिले. आझाद गोमंतक दल, गोवा नॅशनल काँग्रेस यांसारख्या संघटनांनी आणि हजारो सत्याग्रहींनी हा लढा चालू ठेवला. अखेरीस, भारताचे तत्कालीन पंतप्रधान जवाहरलाल नेहरू यांनी लष्करी कारवाईचा निर्णय घेतला आणि भारतीय सेनेने ‘ऑपरेशन विजय’ (Operation Vijay) अंतर्गत गोव्यावर चढाई केली.
३६ तास चाललेल्या या थरारक लष्करी मोहिमेनंतर, १९ डिसेंबर १९६१ रोजी पोर्तुगीज गव्हर्नर मॅन्युएल वासलो डी सिल्वा याने भारतीय सैन्यासमोर बिनशर्त शरणागती पत्करली. अशा प्रकारे गोव्याला पूर्ण स्वातंत्र्य मिळाले. जरी गोवा १९ डिसेंबरला मुक्त झाला असला, तरी त्या मुक्तीची पहिली आणि सर्वात महत्त्वाची पायाभरणी १८ जून रोजी डॉ. लोहिया यांनी केली होती. म्हणूनच आज मडगावच्या ज्या मैदानावर हा इतिहास घडला, त्याला ‘लोहिया मैदान’ असे नाव देण्यात आले आहे. हा दिवस आजच्या तरुण पिढीला आपल्या पूर्वजांच्या त्यागाची आणि स्वातंत्र्याच्या मूल्याची आठवण करून देतो.
