सोमवार, 9 नोव्हेंबर 2026
RAW आणि IB प्रमाणेच परदेशात तैनात असतात भारताचे 'COIN' एजंट; जाणून घ्या DRI च्या या रहस्यमय युनिटबद्दल
Customs Overseas Intelligence Network : बॉलीवूड अभिनेता इमरान हाश्मी अभिनीत “तस्करी” नावाची एक वेब सिरीज नुकतीच प्रदर्शित झाली आहे. या चित्रपटात एका भारतीय गुप्तचर संस्थेचा संदर्भ देण्यात आला आहे. पण या संस्थेबद्दल फार कमी लोकांना माहिती आहे. RAW प्रमाणेच या संस्थेचे एजंट देखील गुप्तपणे परदेशात तैनात असतात. या संस्थेला COIN (Customs Overseas Intelligence Network) म्हणतात. COIN ची भूमिका आणि त्याचे एजंट कसे काम करतात ते समजून घेऊया.
COIN ही महसूल गुप्तचर संचालनालय (DRI) ची एक विशेष युनिट आहे. COIN ची भूमिका परदेशात तस्करी, मनी लाँड्रिंग आणि आर्थिक फसवणूक यांसारख्या क्रियाकलापांवर गुप्तपणे लक्ष ठेवणे आणि या क्रियाकलापांशी संबंधित माहिती DRI ला पाठवणे आहे. COIN मध्ये तैनात असलेले अधिकारी DRI आणि परदेशी देशांमधील एक महत्त्वाचा दुवा म्हणून काम करतात, विश्वसनीय, कारवाई करण्यायोग्य इनपुट प्रदान करतात.
Chhatrapati Sambhajinagar Water Crisis: ढोरकीनमध्ये मुख्य पाईपलाईन फुटली! जायकवाडीची केबल
COIN एजंट्सचे इनपुट भारतातील DRI ऑपरेशन्ससाठी महत्त्वाचे मानले जातात. COIN युनिट्स परदेशात गोळा केलेली किंवा झोनल युनिट्सकडून सुचना मिळाल्यानंतर त्यांनी मिळवलेली गुप्त माहिती पुढे पाठवतात, जी DRI ला त्याच्या तपासात मदत करते.
कस्टम्स ओव्हरसीज इंटेलिजेंस नेटवर्कमध्ये तैनात असलेल्या अधिकाऱ्यांच्या सतर्कतेमुळे, कोविड-१९ महामारीच्या काळातही डीआरआयला अनेक मनी लाँड्रिंग आणि तस्करी नेटवर्क उघड करण्यात यश आले. सीओआयएन एजंट वचनबद्धतेने आणि व्यावसायिकतेने त्यांचे कर्तव्य बजावतात आणि भारताच्या हिताचे रक्षण करण्यात महत्त्वपूर्ण योगदान देतात.
या विशेष गुप्तचर युनिटमधील एजंट परदेशातील भारतीय दूतावासांशी जवळून काम करतात, मूलत: त्यांचे कार्यालय म्हणून काम करतात. २०१९ मध्ये, चीनमधील बीजिंग येथील भारतीय दूतावासात दोन सीओआयएन एजंट तैनात करण्यात आले होते. त्यांचे काम चीन आणि भारत यांच्यातील तस्करी आणि आर्थिक फसवणूकीच्या कारवायांवर लक्ष ठेवणे होते.
तरूणांचे Police होण्याचे स्वप्न पूर्ण होणार! ‘या’ राज्यात परीक्षेच्या तारखा जाहीर; कॉन्स्टेबल अन्…
मीडिया रिपोर्ट्सनुसार, डीआरआय अधिकाऱ्यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, चीनसोबतच्या व्यापारात कस्टम फसवणूक आणि तस्करीवर लक्ष ठेवण्यासाठी सीओआयएन एजंटची आवश्यकता होती. भारतीय एजन्सींसोबत गुप्त माहिती सामायिक करून व्यापार-आधारित मनी लाँड्रिंग, काळा पैसा आणि करचोरीचा तपास करण्यात सीओआयएन एजंट महत्त्वाची भूमिका बजावतात. त्यांच्या परदेशात तैनातीबद्दलही काही माहिती उघड झाली.
भारताच्या ‘महसूल गुप्तचर संचालनालयाच्या’ (DRI) गुप्त युनिटमधील COIN (Customs Overseas Intelligence Network) एजंट्सची परदेशात नियुक्ती करण्याची प्रक्रिया अत्यंत गुंतागुंतीची आणि कडक असते. अलीकडेच समोर आलेल्या माहितीनुसार, या एजंट्सची निवड केवळ कौशल्यावर आधारित नसून ती अनेक उच्चस्तरीय समित्यांच्या छाननीनंतर आणि थेट पंतप्रधानांच्या मंजुरीनंतरच पूर्ण केली जाते.
सर्वप्रथम, जीएसटी गुप्तचर महासंचालक, ‘नॅसिन’ (NACIN) अकादमी आणि मनुष्यबळ विकास महासंचालनालयाचे महासंचालक यांचा समावेश असलेली समिती उमेदवारांच्या कामाचे सखोल मूल्यांकन करते. निवडलेल्या उमेदवारांची मुलाखत केंद्रीय अप्रत्यक्ष कर आणि सीमाशुल्क मंडळाचे (CBIC) अध्यक्ष, दोन सदस्य आणि डीआरआयचे महासंचालक यांची उच्चस्तरीय समिती घेते. ही समिती प्रत्येक पदासाठी तीन अधिकाऱ्यांच्या नावाचे पॅनेल अर्थमंत्र्यांकडे पाठवते.
अर्थमंत्र्यांच्या मंजुरीनंतर, हे पॅनेल परराष्ट्र मंत्रालयाकडे सहमतीसाठी धाडले जाते. परराष्ट्र मंत्रालयाची सहमती मिळाल्यानंतर, सर्वात महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे पंतप्रधानांच्या अध्यक्षतेखालील ‘कॅबिनेट नियुक्ती समिती’ (ACC). या समितीची अंतिम मंजुरी मिळाल्यानंतरच संबंधित अधिकाऱ्याची परदेशात ‘COIN’ एजंट किंवा अधिकारी म्हणून नियुक्ती केली जाते. अत्यंत गोपनीय पद्धतीने चालणाऱ्या या प्रक्रियेमुळे परदेशातील सीमाशुल्क आणि तस्करीविरोधी कारवायांमध्ये भारताची गुप्तचर यंत्रणा अधिक सक्षमपणे कार्यरत राहते, अशी माहिती एका वरिष्ठ अधिकाऱ्याने नाव न सांगण्याच्या अटीवर दिली आहे.
