शुक्रवार, 16 ऑक्टोबर 2026
Old Rock Day 2026: खडक नाही, तर पृथ्वीचा जिवंत इतिहास! ७ जानेवारी 'ओल्ड रॉक डे' निमित्त उलगडलं ४ अब्ज वर्षे जुन्या खडकांचं रहस्य ( फोटो सौजन्य : सोशल मीडिया)
Old Rock Day 7 January 2026 : आज ७ जानेवारी, म्हणजेच ‘ओल्ड रॉक डे’ (Old Rock Day). सामान्यतः आपण दगडांना निर्जीव वस्तू समजतो, पण भूगर्भशास्त्रज्ञांच्या नजरेतून पाहिले तर हे दगड पृथ्वीच्या जन्मापासूनच्या कथा सांगणारे ‘टाइम कॅप्सूल’ आहेत. पृथ्वीची निर्मिती कशी झाली? वातावरण कधी थंड झाले? आणि मानवाच्या अस्तित्वापूर्वी हा ग्रह कसा दिसत होता? या सर्व प्रश्नांची उत्तरे आपल्याला या प्राचीन खडकांमध्ये मिळतात. ७ जानेवारी हा दिवस याच भूगर्भीय वारशाचे जतन करण्यासाठी आणि त्याबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी साजरा केला जातो.
पृथ्वीची निर्मिती सुमारे ४.६ अब्ज वर्षांपूर्वी ‘हेडियन’ (Hadean) नावाच्या युगात झाली. हे नाव ग्रीक देव ‘हेड्स’ (पाताळाचा देव) वरून पडले आहे, कारण त्यावेळी पृथ्वी आगीच्या गोळ्यासारखी धगधगत होती. शास्त्रज्ञांच्या मते, सुमारे ४.३५ अब्ज वर्षांपूर्वी पृथ्वी इतकी थंड झाली असावी की, तिच्यावर पहिले कडक कवच (Crust) तयार झाले आणि त्यानंतरच जीवसृष्टीसाठी अनुकूल परिस्थिती निर्माण झाली. या सुरुवातीच्या काळातील खडक शोधणे अत्यंत कठीण आहे, कारण पृथ्वीच्या सतत बदलणाऱ्या प्लेट टेक्टोनिक्समुळे जुने खडक नष्ट होतात.
हे देखील वाचा : काँक्रीटच्या जंगलातील ‘रंगीत पाहुणे’; पाहा तुमच्या बाल्कनीत येणाऱ्या पक्ष्यांचे अनोखे ‘मूड्स’ आणि रंग
ओटावा विद्यापीठातील प्राध्यापक जोनाथन ओ’नील आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी एका संशोधनाद्वारे पुष्टी केली आहे की, जगातील सर्वात जुने खडक उत्तर क्युबेकमधील ‘नुवागिटुक ग्रीनस्टोन बेल्ट’ (Nuvvuagittuq Greenstone Belt) मध्ये सापडले आहेत. स्थानिक भाषेत याला ‘उजारालुक’ (Ujaraluk) म्हणतात, ज्याचा अर्थ ‘मोठा, जुना, घन खडक’ असा होतो. या खडकांचे वय ४.३ अब्ज वर्षांहून अधिक असल्याचे सांगण्यात आले आहे. ‘समारियम-निओडायमियम’ (Samarium-Neodymium) या प्रगत किरणोत्सर्गी पद्धतीचा वापर करून शास्त्रज्ञांनी या वयावर शिक्कामोर्तब केले आहे.
⭐Today is Old Rock Day⭐ ⭐Old Rock Day is an unofficial holiday celebrated on January 7th to honor the beauty and significance of rocks. It’s a day to learn about and appreciate rocks, minerals, and fossils, and to recognize the contributions of rocks to the planet. ⭐⭐Here… pic.twitter.com/xqtaHHfXpE — RAVIRANJAN🇮🇳 (@SonOfBharatRK) January 7, 2025
credit : social media and Twitter
खडकांव्यतिरिक्त, पृथ्वीवरील सर्वात जुना पदार्थ म्हणून पश्चिम ऑस्ट्रेलियामध्ये सापडलेल्या ‘झिरकॉन’ (Zircon) खनिजांची ओळख आहे. हे सुमारे ४.४ अब्ज वर्षे जुने आहेत. विशेष म्हणजे, ज्या मूळ खडकात हे झिरकॉन तयार झाले होते ते नष्ट झाले, तरीही झिरकॉनने स्वतःचे अस्तित्व टिकवून ठेवले आहे. या खनिजांच्या रासायनिक रचनेवरून असे लक्षात येते की, हेडियन युगाच्या अगदी सुरुवातीलाच पृथ्वीवर द्रव स्वरूपात पाणी आणि महासागर अस्तित्वात आले होते.
हे देखील वाचा : श्रीकृष्णालाही अवगत होती ‘संमोहन’ कला; वाचा कास जागृत केलं जातं अवचेतन मनात लपलेल्या ‘या’ प्रचंड शक्तीला
हा दिवस केवळ वैज्ञानिकांसाठी नाही, तर सामान्य लोकांसाठीही महत्त्वाचा आहे. खडक हे केवळ रस्ते किंवा इमारती बांधण्याचे साहित्य नसून, ते हवामान बदल, ज्वालामुखी हालचाली आणि मानवी उत्क्रांतीचे पुरावे आहेत. जीवाश्मांच्या (Fossils) माध्यमातून आपण डायनासोरपासून ते आदिमानवापर्यंतचा प्रवास समजून घेऊ शकलो आहोत. त्यामुळे निसर्गाचा आदर करणे आणि या नैसर्गिक आश्चर्यांचे जतन करणे हाच ‘ओल्ड रॉक डे’चा खरा उद्देश आहे.
Ans: हा एक अनौपचारिक जागतिक दिवस असून, तो लोकांना पृथ्वीचा भूगर्भीय वारसा, खनिजे आणि जीवाश्मांचा अभ्यास व जतन करण्यासाठी प्रोत्साहित करण्याच्या उद्देशाने साजरा केला जातो.
Ans: पृथ्वीवरील सर्वात जुने ज्ञात खडक उत्तर क्युबेक (कॅनडा) मधील नुवागिटुक ग्रीनस्टोन बेल्ट येथे सापडले आहेत, ज्यांचे वय ४ अब्ज वर्षांहून अधिक आहे.
Ans: शास्त्रज्ञ 'रेडिओमेट्रिक डेटिंग' (Radiometric Dating) पद्धतीचा वापर करतात, ज्यामध्ये समारियम-निओडायमियम किंवा युरेनियम-लेड यांसारख्या समस्थानिकांच्या क्षयाचा अभ्यास केला जातो.
