शुक्रवार, 26 जून 2026
महाराष्ट्राच्या लोकसंस्कृतीमध्ये पहाटेच्या शांततेत घुमणारा एक प्रसन्न आवाज आणि ‘पिंगळा आला रे पिंगळा’ ही ग्रामीण शैलीची हाक प्रत्येकाच्या परिचयाची आहे. ‘पिंगळा’ ही महाराष्ट्रातील एक अतिशय प्राचीन आणि वैशिष्ट्यपूर्ण लोकपरंपरा आहे. पहाटेच्या वेळी गावोगावी फिरून लोकांना जागे करणे आणि त्यांच्या भविष्यकाळाविषयी भाकीत वर्तवणे हे या परंपरेचे मुख्य वैशिष्ट्य आहे.
पिंगळा नावामागचा इतिहास आणि ओळख
‘पिंगळा’ या नावाचा संबंध एका विशिष्ट पक्ष्याशी जोडला जातो. ग्रामीण भागात पिंगळा नावाचा एक लहान घुबडासारखा पक्षी असतो, जो रात्री किंवा पहाटेच्या वेळी वेगळा असा आवाज काढतो. जुन्या समजुतीनुसार हा पक्षी भविष्यातील घटनांचे संकेत देतो, असे मानले जाते. याच पक्षाप्रमाणे पहाटे फिरून भविष्यातील चांगल्या-वाईट घटनांचे संकेत देणाऱ्या आणि सुरात गाणाऱ्या या लोककलाकारांना ‘पिंगळा’ म्हटले जाऊ लागले.
पारंपरिक वेशभूषा आणि सादरीकरण
पिंगळा कलाकाराची ओळख त्यांच्या विशिष्ट वेशभूषेवरून सहज पटते. डोक्यावर मोठी रंगीत पगडी किंवा फेटा, कपाळावर मोठे कुंकू किंवा चंदनाचा टिळा, अंगात लांब अंगरखा किंवा झब्बा, आणि गळ्यात विविध प्रकारच्या माळा असा त्यांचा पेहराव असतो. त्यांच्या एका हातात एक लहान कंदील आणि दुसऱ्या हातात एक काठी असते.
पहाटे चार ते सहाच्या सुमारास, जेव्हा संपूर्ण गाव झोपलेले असते, तेव्हा पिंगळा गल्लीबोळातून फिरतो. तो आपल्या वैशिष्ट्यपूर्ण सुरात आणि लयीत गात, “पिंगळा आला रे पिंगळा… धर्माचा मार्ग सोडू नका, सत्याने वागा…देह काळाचा, धन कुबेराचे…” अशा आरोळ्या देतो. तो केवळ भविष्य सांगत नाही, तर गावकऱ्यांना नैतिकतेने वागण्याचा, दानधर्म करण्याचा आणि चांगल्या मार्गाने चालण्याचा उपदेश करतो. या बदल्यात गावाने दिलेले धान्य, जुने कपडे किंवा दक्षिणा स्वीकारून तो पुढील प्रवासाला निघतो. सहसा साडीचे दान हा पिंगळा स्वीकारतो.
‘कडक लक्ष्मी’! वेदना विसरून लोकसंस्कृतीचा रांगडा बाणा जपणारी महाराष्ट्रातील अनोखी लोककला!
संस्कृतीचा अनमोल ठेवा
पूर्वीच्या काळी जेव्हा घड्याळे किंवा संपर्काची साधने नव्हती, तेव्हा लोकांना वेळेची जाणीव करून देण्यासाठी आणि समाजात नैतिक मूल्ये टिकवून ठेवण्यासाठी पिंगळा परंपरेने मोठी भूमिका बजावली. संत एकनाथांनीही आपल्या भारुडांमधून पिंगळा या लोककलेचा वापर करून समाजाला प्रबोधन केले होते.
आजच्या आधुनिक आणि डिजिटल युगात ही परंपरा महाराष्ट्राच्या ग्रामीण भागातूनही हळूहळू नाहीशी होत चालली आहे. वाढते शहरीकरण आणि मनोरंजनाच्या नव्या साधनांमुळे पिंगळा कलाकारांची संख्या आता बोटावर मोजण्याइतकी उरली आहे. मात्र, महाराष्ट्राच्या समृद्ध लोकजीवनाचा आणि मौखिक इतिहासाचा एक अमूल्य आणि वैशिष्ट्यपूर्ण ठेवा म्हणून पिंगळा परंपरा नेहमीच ओळखली जाईल.
