पुण्यात उभं राहतंय ‘पक्ष्यांचं गाव’!
पिसावरे गाव पहिले पक्ष्यांचे गाव’ बनण्याच्या उंबरठ्यावर
पिसावरे गावाला लाभला आहे स्वराज्यकालीन वारसा
पक्षी, फुलपाखरं आणि विविध वनस्पतींचा मोठ्या प्रमाणावर वावर
सुनयना सोनवणे /पुणे: पुणे जिल्ह्यातील भोर तालुक्यातील पिसावरे गाव पर्यावरण संवर्धनाचा आदर्श निर्माण करत ‘पहिले पक्ष्यांचे गाव’ (Birds) बनण्याच्या उंबरठ्यावर पोहोचले आहे. गेल्या दशकभरातील सातत्यपूर्ण प्रयत्नांमुळे गावात तब्बल १९० हून अधिक पक्षी आणि १३० पेक्षा अधिक फुलपाखरांच्या प्रजातींची नोंद झाली असून, ही जैवविविधतेची समृद्धी राज्यात दुर्मीळ मानली जाते.
स्वराज्यकालीन वारसा लाभलेल्या या गावाने आता निसर्गसंवर्धनाच्या माध्यमातून नवी ओळख निर्माण केली आहे. डोंगरदऱ्या, जंगल आणि नैसर्गिक अधिवास यामुळे पक्षी, फुलपाखरं आणि विविध वनस्पतींचा मोठ्या प्रमाणावर वावर येथे आढळतो. विशेष म्हणजे, गावातील प्रत्येक घराबाहेर लावण्यात आलेल्या कृत्रिम घरट्यांमुळे चिमण्यांचे अस्तित्व पुन्हा बहरले आहे.
या परिवर्तनाची सुरुवात २०१३ मध्ये शिक्षक संतोष दळवी आणि धनंजय कोठावळे यांनी विद्यार्थ्यांना पक्षीनिरीक्षणाची गोडी लावण्यापासून केली. ‘पिसांवरून पक्षी ओळखा’ या उपक्रमातून सुरू झालेली चळवळ पुढे ‘चिमण्यांची शाळा’ आणि शाळेतील छायाचित्र दालनापर्यंत पोहोचली. विद्यार्थ्यांनी पक्ष्यांची नोंद, छायाचित्रण आणि संवर्धन यामध्ये सक्रिय सहभाग घेतला. दळवी यांच्या बदलीनंतरही ही चळवळ थांबली नाही. माजी विद्यार्थ्यांनी पुढाकार घेत ‘बार्न आउल बर्डिंग ग्रुप’ आणि ‘फ्रेंड्स सोशल फाउंडेशन’च्या माध्यमातून काम अधिक व्यापक केले. आज गावात शाळेच्या परिसरात ५०० हून अधिक आणि घरांबाहेर सुमारे १२०० कृत्रिम घरटी आहेत. चिमण्यांच्या कुटुंबांची नोंद ठेवणे, पिल्लांच्या वाढीवर लक्ष ठेवणे अशी शास्त्रीय पद्धतीने माहिती संकलनाची प्रक्रिया येथे राबवली जाते.
राणीबागेत ग्रे पोपटांनी विदेशी पर्यटकांना केले आकर्षित! देशी, विदेशी पर्यटकांची वाढली संख्या
पिसावरेत केवळ पक्ष्यांपुरतेच नव्हे, तर फुलपाखरे, वनस्पती आणि सर्प यांच्याही संवर्धनावर भर देण्यात आला आहे. ब्लू मॉर्मन, कॉमन क्रो, जेजेबेल, टायगर, कॉमन रोझ यांसारख्या आकर्षक फुलपाखरांच्या प्रजाती येथे सहज पाहायला मिळतात. तसेच विविध प्रकारचे स्थलांतरित पक्षीही दरवर्षी येथे येतात.
या उपक्रमामुळे पिसावरे हे अभ्यास सहलींसाठी आकर्षण ठरत असून, राज्यभरातील विद्यार्थी, संशोधक आणि निसर्गप्रेमी येथे भेट देत आहेत. स्थानिकांच्या मते, शासनमान्यता आणि निधी मिळाल्यास पर्यावरण संवर्धनाला अधिक चालना मिळेल, पर्यटन वाढेल आणि रोजगाराच्या नव्या संधी उपलब्ध होतील. लोकसहभाग, विद्यार्थ्यांची जिद्द आणि शिक्षकांच्या दूरदृष्टीतून उभे राहिलेले पिसावरे आज ‘पक्ष्यांचे गाव’ बनण्याच्या दिशेने झेपावत असून, पर्यावरण संवर्धनाचा आदर्श नमुना ठरत आहे.
‘दळवी सरांच्या प्रयत्नातून गावात पक्षी संवर्धनाची चळवळ सुरू झाली. आता हे काम अधिकृत व्हावे, याला शासनमान्यता आणि निधी मिळावा यासाठी आम्ही प्रयत्नशील आहोत.’
-अनिकेत साप्ते, संस्थापक सदस्य, बार्न आउल बर्डिंग ग्रुप आणि फ्रेंड्स फॉर सोशल संस्था, पिसावरे, ता. भोर
गावाने निवडली स्वतःची मानचिन्हे!
गावाने निवडणूक घेऊन मानचिन्हांची निवड करत संवर्धनाची अनोखी परंपरा निर्माण केली आहे.
गावपक्षी – भारतीय चष्मेवाला पक्षी
गावफुलपाखरू – पट्टेरी वाघ
गावसर्प – धामण
गाव पतंग – ॲटलास
गाव औषधी वनस्पती – कंबरमोडी (दगडी पाला)
गाव फुल – अग्निशिखा
