गुरुवार, 18 जून 2026
भारतीय महामार्गांवरून प्रवास करताना एकापेक्षा एक सुंदर, रंगीबेरंगी आणि नक्षीकाम केलेले ट्रक्स आपल्या नजरेस पडतात. वरून धिप्पाड दिसणारे हे ट्रक्स दुरूनच एखाद्या फिरत्या कलाकृतीसारखे भासतात. भारतीय ड्रायव्हर्ससाठी त्यांचा ट्रक हे केवळ माल वाहून नेण्याचे एक साधन नसते, तर ते त्यांचे ‘दुसरे घर’ किंवा ‘मंदिर’ असते. याच भावनेतून जन्माला आली आहे ‘ट्रक आर्ट’ म्हणजेच ट्रकला ‘नवरीसारखं’ सजवणारी एक कोट्यवधी रुपयांची भव्य इंडस्ट्री!
ट्रक नाही, हे तर ड्रायव्हरचं घर!
एक ट्रक ड्रायव्हर वर्षातील साधारण २५०-३०० दिवस आपल्या घरापासून दूर, रस्त्यावर घालवतो. त्यामुळे तो आपल्या ट्रकलाच आपले घर मानतो. ज्याप्रमाणे आपण आपले घर सजवतो, तसेच ड्रायव्हर्स आपल्या ट्रकला सजवण्यासाठी लाखो रुपये खर्च करतात. पंजाब, राजस्थान आणि महाराष्ट्रात या कलेला विशेष स्थान आहे. ट्रकच्या केबिनमध्ये आणि बाहेरही लाकडाचे सुंदर कोरीव काम करणे, रंगीबेरंगी आरसे लावणे, आकर्षक लायटिंग आणि वेगवेगळ्या देव-देवतांच्या मूर्ती किंवा फोटो लावणे ही इथली परंपरा आहे.
संस्कृती आणि लोककलेचा मिलाफ
ट्रक आर्टमध्ये वापरले जाणारे गडद रंग उदा. पिवळा, लाल, हिरवा आणि डिझाइन्स हे भारताच्या समृद्ध लोककलेचे प्रतीक आहेत. ट्रकच्या बाहेरील भागावर केवळ नक्षीकाम नसते, तर त्यात प्रादेशिक संस्कृतीची झलक दिसते. पंजाबमधील ट्रक्सवर गव्हाची कणसे किंवा भरलेले ट्रॅक्टर दिसतील, तर राजस्थानी ट्रक्सवर उंट किंवा किल्ले पाहायला मिळतात. महाराष्ट्रात छत्रपती शिवाजी महाराज, गडकिल्ले आणि वाघ-सिंहांची चित्रे अभिमानाने रेखाटली जातात. याशिवाय, “माझी माऊली”, “आईचा आशीर्वाद” यांसारखे भावनिक शब्दही या कलेचा भाग आहेत.
कोट्यवधींची इंडस्ट्री आणि जागतिक प्रभाव
आज ट्रक आर्ट हा केवळ ड्रायव्हर्सचा छंद राहिलेला नाही, तर ती एक मोठी इंडस्ट्री बनली आहे. हजारो कुशल कारागीर, पेंटर्स आणि कोरीव काम करणारे लोक या उद्योगावर अवलंबून आहेत. एका ट्रकला सजवण्यासाठी हजारो रुपयांपासून ते काही लाखांपर्यंत खर्च केला जातो.
विशेष म्हणजे, या अस्सल भारतीय लोककलेने आता जागतिक स्तरावर आपला ठसा उमटवला आहे. आंतरराष्ट्रीय फॅशन डिझायनर्स, प्रसिद्ध ब्रँड्स आणि इंटीरियर डेकोरेटर्सनी या ट्रक आर्टमधील गडद रंग आणि पॅटर्न्सचा वापर आपल्या कपड्यांमध्ये आणि उत्पादनांमध्ये करायला सुरुवात केली आहे. पाश्चिमात्य देशांमध्ये ‘इंडो-पॉप’ किंवा ‘देसी एस्थेटिक’ म्हणून या डिझाइन्सना मोठी मागणी आहे.
जसदण पटारी हस्तकलेला GI मान्यता; नाबार्डच्या पाठबळामुळे पारंपरिक कलेला नवी ओळख
थोडक्यात सांगायचे तर…
भारतीय ट्रक आर्ट ही केवळ रंगांची उधळण नसून ती ड्रायव्हर्सचे प्रेम, कष्टाची कमाई आणि भारताच्या जिवंत लोककलेचे चालते-फिरते प्रदर्शन आहे. रस्त्यावरून धावणाऱ्या या रंगीबेरंगी कॅनव्हासने खऱ्या अर्थाने भारतीय संस्कृतीला जगभरात एक नवी ओळख मिळवून दिली आहे.
