रविवार, 15 नोव्हेंबर 2026
भारतातील विविध प्रदेशांमध्ये अनेक पारंपरिक हस्तकला पिढ्यान्‌पिढ्या जतन केल्या जात आहेत. या कलांमध्ये स्थानिक इतिहास, संस्कृती आणि कारागिरांचे कौशल्य प्रतिबिंबित होते. अशा हस्तकलांना भौगोलिक संकेतक (GI) मान्यता मिळणे म्हणजे त्या कलेची अस्सलता आणि वैशिष्ट्ये अधिकृतपणे मान्य होणे होय. गुजरातमधील जसदण पटारी हस्तकलेला नुकतीच मिळालेली जीआय मान्यता ही अशाच सांस्कृतिक वारशाच्या जतनासाठी महत्त्वाची पायरी मानली जात आहे.
जीआय रजिस्ट्रीने गुजरातमधील जसदण पटारी या पारंपरिक हस्तकलेला भौगोलिक संकेतक (जीआय) नोंदणीची मान्यता दिली आहे. राजकोट जिल्ह्यातील जसदण ब्लॉकमधील कारागिरांसाठी हा एक महत्त्वाचा टप्पा ठरला आहे. पिढ्यान्‌पिढ्या जपली गेलेली ही अनोखी हस्तकला गुजरातच्या समृद्ध सांस्कृतिक वारशाचे आणि पारंपरिक कारागिरी कौशल्याचे प्रतीक आहे.
राष्ट्रीय कृषी आणि ग्रामीण विकास बँकेने (नाबार्ड) आपल्या ग्राम्य विकास निधी (जीव्हीएन) अंतर्गत या जीआय नोंदणीसाठी सहाय्य प्रदान केले आहे . जीआय उत्पादनाबाबत जनजागृती वाढविणे, दस्तऐवजीकरण करणे आणि जीआय अर्ज प्रक्रियेसाठी हे सहाय्य उपलब्ध करून देण्यात आले आहे. ही नोंदणी प्रक्रिया सेंटर फॉर एन्व्हायर्नमेंट एज्युकेशन (सीईई) यांच्या माध्यमातून पूर्ण करण्यात आली आहे.
एकाच पर्वतावर 800 हून अधिक संगमरवर मंदिर, नक्षीकाम पाहून हैराण होतात लोक…
यापूर्वी नाबार्डने गुजरातमधील आणखी दोन उत्पादनांना – कच्छची अज्रख ब्लॉक प्रिंट (2021-22 मध्ये मंजूर) आणि नवसारी येथील अमलसाड चिकू (2020-21 मध्ये मंजूर) – यांना अशाच प्रकारचे सहाय्य उपलब्ध करून दिले होते. या दोन्ही उत्पादनांची जीआय नोंदणी यशस्वीरीत्या पूर्ण झाली आहे.
जीआय टॅग मिळाल्यामुळे अस्सल हस्तकला उत्पादनांना बनावट किंवा नक्कल उत्पादनांपासून कायदेशीर संरक्षण मिळते, बाजारपेठेत त्यांची ओळख अधिक मजबूत होते आणि देशांतर्गत तसेच आंतरराष्ट्रीय व्यापारासाठी अधिक चांगल्या संधी उपलब्ध होतात. कृषी उत्पादनांच्या बाबतीत, यामुळे शेतकऱ्यांसाठी बाजारपेठेशी जोडणी (मार्केट लिंकेज) अधिक प्रभावी आणि सुलभ होते.
नाबार्डने सांगितले की, या मान्यतेमुळे पारंपरिक ज्ञानाचे जतन आणि संवर्धन करण्यास चालना मिळेल. तसेच, ग्रामीण भागातील उपजीविकेच्या संधी वाढविण्यास आणि युवा तसेच महिला कारागिरांचा अधिक सहभाग सुनिश्चित करण्यासही याची महत्त्वपूर्ण मदत होईल.
जसदण पटारी हस्तकलेला मिळालेली ही मान्यता केवळ एका उत्पादनापुरती मर्यादित नसून ग्रामीण अर्थव्यवस्था, पारंपरिक कौशल्ये आणि स्थानिक कारागिरांच्या भविष्यासाठीही महत्त्वाची आहे. अशा उपक्रमांमुळे भारताच्या विविध सांस्कृतिक वारशाचे जतन होण्याबरोबरच जागतिक बाजारपेठेत त्यांची स्वतंत्र ओळख निर्माण होण्यास मदत होणार आहे.
