शनिवार, 14 नोव्हेंबर 2026
स्त्यावरून धावणाऱ्या प्रत्येक वाहनावर एक नंबर प्लेट असते. भारतामध्ये या नंबर प्लेटवरील अक्षरे आणि अंक केवळ एक random कोड नसून, त्यामागे एक पद्धतशीर आणि कायदेशीर रचना असते. मोटार वाहन कायद्यानुसार, भारतातील प्रत्येक वाहनाला एक युनिक नोंदणी क्रमांक दिला जातो. या क्रमांकामधील प्रत्येक भागाचा एक विशिष्ट अर्थ असतो, जो खालीलप्रमाणे स्पष्ट करता येईल,
१. पहिले दोन अक्षरे (राज्य किंवा केंद्रशासित प्रदेश)
नंबर प्लेटची सुरुवात नेहमी दोन इंग्रजी अक्षरांनी होते. ही अक्षरे ते वाहन कोणत्या राज्यात किंवा केंद्रशासित प्रदेशात नोंदणीकृत आहे हे दर्शवतात. उदाहरणार्थ, ‘MH’ म्हणजे महाराष्ट्र, ‘DL’ म्हणजे दिल्ली, ‘MP’ म्हणजे मध्य प्रदेश आणि ‘KA’ म्हणजे कर्नाटक.
२. पुढील दोन अंक (RTO कोड)
राज्याच्या अक्षरांनंतर येणारे दोन अंक हे ‘प्रादेशिक परिवहन कार्यालय’ (RTO – Regional Transport Office) दर्शवतात. प्रत्येक जिल्ह्यातील आरटीओ कार्यालयाला एक स्वतंत्र कोड दिलेला असतो. उदाहरणार्थ, ‘MH 09’ हा कोल्हापूर आरटीओचा कोड आहे, तर ‘MH 12’ हा पुणे आरटीओचा कोड आहे. यामुळे गाडी नेमकी कोणत्या शहरातील आरटीओमध्ये नोंदवली आहे, हे समजते.
३. मध्यभागातील अक्षरे (चालू सिरीज)
आरटीओ कोडनंतर एक किंवा दोन अक्षरे (जसे की A, B, AB, AZ) असतात. ही आरटीओमधील चालू नोंदणीची सिरीज किंवा मालिका दर्शवतात. जेव्हा एखाद्या सिरीजमधील सर्व नंबर संपतात, तेव्हा आरटीओद्वारे पुढील नवीन सिरीज सुरू केली जाते. व्हीआयपी (VIP) किंवा फॅन्सी नंबर शोधणाऱ्यांसाठी ही सिरीज महत्त्वाची ठरते.
स्वतःच ऑटो गॅरेज सुरू करायचंय? बजेटपासून लायसेन्स पर्यंत संपूर्ण माहिती समजून घ्या
४. शेवटचे चार अंक (युनिक नोंदणी क्रमांक)
नंबर प्लेटच्या शेवटी असणारे चार अंक हा त्या वाहनाचा प्रत्यक्ष आणि युनिक क्रमांक असतो. हा क्रमांक ०००१ ते ९९९९ या मर्यादेत दिला जातो. जर एखाद्या सिरीजमध्ये सुरुवातीचे नंबर असतील, तर ते ‘0005’ किंवा ‘0099’ अशा स्वरूपात लिहीले जातात.
५. विशेष ‘BH’ सिरीज (भारत सिरीज)
आजकाल काही गाड्यांवर ’21 BH 1234 XX’ असा नंबर दिसतो. ‘BH’ म्हणजे ‘भारत सिरीज’. ही सिरीज अशा लोकांसाठी आहे ज्यांची नोकरी वारंवार दुसऱ्या राज्यांत बदलत असते. हा नंबर असल्यास राज्यानुसार गाडीचा नंबर बदलण्याची गरज पडत नाही.
वाहनाची नंबर प्लेट म्हणजे जणू काही त्या वाहनाचे आधार कार्डच असते. या रचनेमुळे पोलिसांना आणि आरटीओ प्रशासनाला कोणत्याही गुन्ह्याचा तपास करताना, अपघात प्रसंगी किंवा वाहतुकीचे नियम मोडणाऱ्या वाहनाचा शोध घेताना अत्यंत मोलाची मदत होते.
