शनिवार, 17 ऑक्टोबर 2026
(फोटो सौजन्य-सोशल मीडिया)
Micro-Transaction’ Economy : भारताने डिजिटल क्रांतीच्या दिशेने आणखी एक ऐतिहासिक पाऊल उचलले आहे. ‘Worldline’ या पेमेंट क्षेत्रातील जागतिक दिग्गज कंपनीने प्रसिद्ध केलेल्या ‘India Digital Payments Report – Year 2025 in Review’ नुसार, गेल्या वर्षभरात भारताच्या डिजिटल अर्थव्यवस्थेत अभूतपूर्व वाढ झाली आहे. विशेषतः UPI हे भारतीयांच्या दैनंदिन जीवनाचा अविभाज्य भाग बनले असून, एका वर्षात २२८.५ अब्ज व्यवहारांचा टप्पा ओलांडला आहे.
हा अहवाल एका परिपक्व होत असलेल्या पेमेंट क्षेत्राचे चित्र मांडतो. या क्षेत्रात UPI, कार्ड्स आणि Bharat BillPay सारखे आवर्ती पेमेंट प्लॅटफॉर्म असे विविध पेमेंट मार्ग आता अधिकाधिक पूरक भूमिका बजावत आहेत. याद्वारे एका पूर्णपणे डिजिटल आणि ‘सदैव-सक्रिय’ अर्थव्यवस्थेला गती दिली जात आहे.
अहवालानुसार, ‘युनिफाइड पेमेंट्स इंटरफेस’ (UPI) द्वारे २०२५ मध्ये २२८.५ अब्ज व्यवहारांची प्रक्रिया पार पडली. हे प्रमाण मागील वर्षाच्या तुलनेत ३३% अधिक असून, या व्यवहारांचे एकूण मूल्य २९९.७४ ट्रिलियन (लक्ष कोटी) रुपयांपर्यंत पोहोचले आहे. हा प्लॅटफॉर्म आता दररोजच्या व्यवहारांचा मोठा हिस्सा हाताळत आहे; यावरून भारतातील दैनंदिन व्यापारासाठी ‘डीफॉल्ट पेमेंट पद्धत’ (मुख्य पसंतीची पद्धत) म्हणून UPI चे स्थान किती भक्कम झाले आहे, हे स्पष्ट होते.
अहवालातील निष्कर्षांवरून असे दिसून येते की, भारत हळूहळू ‘सूक्ष्म-व्यवहार अर्थव्यवस्थेकडे’ वाटचाल करत आहे. या अर्थव्यवस्थेत डिजिटल पेमेंट्स आता कमी मूल्याच्या रोख खरेदीची जागा घेत आहेत. शेजारच्या दुकानांतील किरकोळ खरेदीपासून ते वाहतूक आणि दैनंदिन सेवांपर्यंतच्या विविध क्षेत्रांमध्ये हा बदल दिसून येत आहे.
अहवालानुसार, २०२४ च्या तुलनेत २०२५ मध्ये UPI व्यवहारांच्या संख्येत ३३% वाढ झाली आहे. या व्यवहारांचे एकूण मूल्य तब्बल २९९.७४ ट्रिलियन (लक्ष कोटी) रुपये इतके आहे. आज चहाच्या टपरीपासून ते मोठ्या शोरूमपर्यंत सर्वत्र UPI चा वापर ‘डीफॉल्ट पेमेंट’ पद्धत म्हणून केला जात आहे. यामध्ये व्यक्ती-ते-व्यापारी (P2M) व्यवहारांनी ३४% ची दमदार वाढ नोंदवत डिजिटल व्यापाराला नवी दिशा दिली आहे.
भारतात आता रोख रकमेऐवजी किरकोळ खरेदीसाठीही डिजिटल पेमेंटचा वापर वाढला आहे. UPI व्यवहारांचा सरासरी आकार (ATS) ९% ने कमी होऊन १,३१४ रुपये झाला आहे, तर व्यापारी पेमेंटसाठी हा आकडा केवळ ५९२ रुपये आहे. याचा अर्थ असा की, लोक आता ५-१० रुपयांच्या छोट्या खरेदीसाठीही क्यूआर कोडला पसंती देत आहेत.
QR कोड: देशात UPI QR कोडची संख्या १५% ने वाढून ७३१ दशलक्षांवर पोहोचली आहे. भारत आता ‘क्यूआर-फर्स्ट’ अर्थव्यवस्था बनला आहे. क्रेडिट कार्ड: मोठ्या रकमांच्या खरेदीसाठी आणि ऑनलाइन शॉपिंगसाठी क्रेडिट कार्डचा वापर २७% ने वाढला आहे. याउलट, छोट्या व्यवहारांसाठी लोक डेबिट कार्डऐवजी UPI कडे वळल्यामुळे डेबिट कार्ड व्यवहारांत २३% घट झाली आहे.
घरगुती बिले, विमा हप्ते आणि शैक्षणिक शुल्क भरण्यासाठी भारतीयांनी ‘भारत बिलपे’ (Bharat BillPay) ला मोठी पसंती दिली आहे. २०२५ मध्ये या प्लॅटफॉर्मवर ३.०५ अब्ज व्यवहार झाले, जे मागील वर्षाच्या तुलनेत ४०% अधिक आहेत.
