फोटो सौजन्य - Social Media
पनाह कम्युनिटीजच्या प्रभावातून सामुदायिक जागांचे शैक्षणिक केंद्रांमध्ये रूपांतर ही संकल्पना भारतातील वंचित समुदायांसाठी आशेचा किरण ठरत आहे. अनेक मुलांना गुणवत्तापूर्ण शिक्षण, योग्य मार्गदर्शन आणि करिअरविषयक संधी मिळण्यात अडचणी येतात. शाळा शिक्षणाचा पाया घालतात, परंतु विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासासाठी वर्गाबाहेरील सातत्यपूर्ण आधार तितकाच महत्त्वाचा असतो. हीच जाणीव पनाह कम्युनिटीजच्या स्थापनेमागे आहे. या संस्थेचे सह-संस्थापक सय्यद मोहम्मद शोएब यांचा प्रवास अत्यंत प्रेरणादायी आहे. त्यांनी स्वतः अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीत बालपण व्यतीत केले. मुंबईतील एका लहानशा घरात, कुटुंबासह संघर्ष करत वाढताना त्यांनी शिक्षणाची ताकद जवळून अनुभवली. त्यांच्या आईने शिक्षणावर ठेवलेला दृढ विश्वास त्यांच्या आयुष्यातील सर्वात मोठा प्रेरणास्रोत ठरला. याच विचारातून त्यांनी पुढे इतर मुलांसाठीही संधी निर्माण करण्याचा निर्धार केला.
२०२० मध्ये त्यांनी टीच फॉर इंडिया फेलोशिपमध्ये सहभागी होत पुण्यातील महानगरपालिकेच्या शाळांमध्ये अध्यापन सुरू केले. इयत्ता तिसरी, चौथी आणि सातवीच्या विद्यार्थ्यांसोबत काम करताना त्यांना त्यांच्या अडचणींची सखोल जाणीव झाली. विद्यार्थ्यांमध्ये क्षमता असूनही शाळेनंतर त्यांना आवश्यक आधार, मार्गदर्शन आणि अनुकूल वातावरण मिळत नव्हते. शोएब यांनी १०९ विद्यार्थ्यांसोबत काम करत त्यांच्या शैक्षणिक प्रगतीत उल्लेखनीय बदल घडवून आणले. गणितातील प्राविण्य २० टक्क्यांनी वाढले, ४० टक्के विद्यार्थ्यांनी शैक्षणिक तफावत कमी केली आणि पालकांच्या सहभागामुळे उपस्थिती ९५ टक्क्यांपर्यंत पोहोचली.
तथापि, या यशानंतरही एक मोठी समस्या कायम होती—विद्यार्थी शाळेबाहेर परतल्यानंतर त्यांच्या परिसरात शिक्षणाला पूरक असे वातावरण नव्हते. हीच समस्या सोडवण्यासाठी पनाह कम्युनिटीजची स्थापना झाली. या उपक्रमाची सुरुवात ‘बी द चेंज’ प्रकल्पातून झाली आणि पुण्यातील लोहियानगर येथे महामारीच्या काळात एका छोट्या कम्युनिटी लर्निंग स्पेसद्वारे पहिले पाऊल उचलण्यात आले. या केंद्रांद्वारे मुलांना शाळेनंतर शैक्षणिक मदत, सामाजिक-भावनिक शिक्षण आणि सर्जनशील उपक्रमांची संधी मिळू लागली. सुमारे १५० मुलांनी या उपक्रमाचा लाभ घेतला. पनाहची मुख्य संकल्पना म्हणजे शिक्षणाला समुदायाशी जोडणे. येथे फक्त मुलेच नव्हे, तर त्यांच्या कुटुंबांनाही या प्रक्रियेत सहभागी करून घेतले जाते. पालकांना आपल्या मुलांच्या शिक्षणात सक्रिय भूमिका निभावण्यासाठी प्रोत्साहित केले जाते.
आज पनाह कम्युनिटीज पुण्यात अनेक केंद्रे चालवत आहे आणि ५० हून अधिक सदस्यांची टीम या कार्यात गुंतलेली आहे. ही केंद्रे ‘नेबरहूड हब्स’ म्हणून कार्य करतात. येथे लहान मुले शैक्षणिक आधार घेतात, किशोरवयीन मुले व्यावसायिक कौशल्ये विकसित करतात आणि समुदायातील सदस्य एकमेकांच्या विकासासाठी सहकार्य करतात. या उपक्रमाचा सर्वात मोठा परिणाम म्हणजे मुलांच्या विचारसरणीत आणि महत्त्वाकांक्षेमध्ये झालेला बदल. पूर्वी मर्यादित स्वप्ने पाहणारी ही मुले आता राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर स्पर्धांमध्ये सहभागी होत आहेत. अनेक विद्यार्थी उच्च शिक्षणाच्या दिशेने वाटचाल करत आहेत आणि मीडिया, तंत्रज्ञान, उद्योजकता यांसारख्या विविध क्षेत्रांत संधी शोधत आहेत.
पनाह कम्युनिटीजचे कार्य केवळ शिक्षणापुरते मर्यादित नाही, तर ते एक सशक्त सामाजिक परिवर्तन घडवत आहे. समुदायातील लोकांना एकत्र आणून, त्यांना सक्षम करून आणि शिक्षणाच्या माध्यमातून त्यांचे जीवनमान उंचावण्याचा प्रयत्न या उपक्रमाद्वारे केला जात आहे. भविष्यात पनाह कम्युनिटीज पुण्यातील ५०,००० कुटुंबांपर्यंत पोहोचण्याचा आणि आपले मॉडेल इतर शहरांमध्ये विस्तारण्याचा उद्देश ठेवत आहे. या माध्यमातून भारतभरातील वंचित समुदायांसाठी संधींची मजबूत परिसंस्था उभी करण्याचा त्यांचा मानस आहे. एकूणच, पनाह कम्युनिटीज हे उदाहरण आहे की, योग्य दृष्टीकोन, समर्पण आणि समुदायाच्या सहभागाने शिक्षणाचे रूपांतर घडवता येते. हे उपक्रम केवळ मुलांचे भविष्य बदलत नाहीत, तर संपूर्ण समाजाच्या प्रगतीसाठी भक्कम पाया घालतात.
