फोटो सौजन्य - Social Media
नोकरीच्या मुलाखतीत उमेदवारांची पात्रता, अनुभव आणि तांत्रिक कौशल्य तपासण्यासाठी अनेक प्रकारचे प्रश्न विचारले जातात. मात्र जगातील काही मोठ्या कंपन्या उमेदवाराची विचारसरणी, वागणूक आणि समस्या सोडवण्याची क्षमता समजून घेण्यासाठी वेगळ्या पद्धती वापरतात. अशीच एक रंजक पद्धत म्हणजे ‘वॉटर ग्लास टेस्ट’. ही पद्धत Steve Jobs वापरत असत, असे अनेक ठिकाणी सांगितले जाते. मीडिया रिपोर्ट्स आणि त्यांच्यावर लिहिलेल्या पुस्तकांनुसार, Steve Jobs यांनी मुलाखतीदरम्यान उमेदवारांचे मूल्यमापन करण्यासाठी हा वेगळा मार्ग वापरला होता. ही कोणतीही औपचारिक परीक्षा नव्हती, तर एक अनौपचारिक पद्धत होती. या माध्यमातून उमेदवाराची विचारशैली आणि परिस्थिती हाताळण्याची पद्धत समजून घेण्याचा प्रयत्न केला जात असे.
वॉटर ग्लास टेस्टमध्ये मुलाखत घेणारी व्यक्ती उमेदवाराला एक अतिशय साधे काम सांगते. उदाहरणार्थ, “माझ्यासाठी एक ग्लास पाणी आणाल का?” असे विचारले जाते. वरकरणी हे खूप साधे काम वाटते, पण या मागे उमेदवाराच्या अनेक गुणांचा अंदाज घेण्याचा हेतू असतो. या छोट्या कामातून इंटरव्ह्यू घेणारी व्यक्ती पाहते की उमेदवार त्या परिस्थितीला कसा प्रतिसाद देतो. तो लगेच पाणी आणतो का, की आधी काही प्रश्न विचारतो? जसे की पाणी थंड हवे का सामान्य? ग्लासमध्ये आणायचे का बाटलीत? किंवा तो थोडा वेगळा विचार करून पाण्यासोबत बर्फ किंवा लिंबू घेऊन येतो का?
या छोट्या गोष्टींमधून उमेदवाराची विचार करण्याची पद्धत लक्षात येते. तो फक्त सांगितलेले काम करतो की परिस्थिती समजून अधिक चांगला पर्याय देण्याचा प्रयत्न करतो, हे यातून दिसते. त्यामुळे उमेदवाराची क्रिएटिव्हिटी, क्विक थिंकिंग, पुढाकार घेण्याची वृत्ती आणि समस्या सोडवण्याची क्षमता यांचा अंदाज घेता येतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या उमेदवाराला पाणी आणायला सांगितले. जर तो फक्त पाणी घेऊन आला, तर ती एक सामान्य प्रतिक्रिया मानली जाते. पण जर तो विचारतो की “आपल्याला थंड पाणी हवे का?” किंवा “मी त्यात बर्फ टाकू का?” तर यावरून तो तपशीलाकडे लक्ष देतो आणि अधिक चांगली सेवा देण्याचा प्रयत्न करतो, हे समजते.
आजच्या काळात अशा प्रकारच्या पद्धती पुन्हा चर्चेत येऊ लागल्या आहेत. अनेक कंपन्या आता मुलाखतीत केवळ पारंपरिक प्रश्नोत्तरांवर अवलंबून राहत नाहीत. त्याऐवजी उमेदवाराची प्रत्यक्ष परिस्थितीतली प्रतिक्रिया आणि विचार करण्याची पद्धत समजून घेण्यासाठी सिच्युएशन-बेस्ड किंवा प्रॅक्टिकल पद्धती वापरल्या जात आहेत. या टेस्टचा एक मोठा फायदा म्हणजे उमेदवाराच्या सर्जनशील विचारांचा अंदाज घेता येतो. तसेच अचानक आलेल्या परिस्थितीत तो कसा प्रतिसाद देतो, हेही कळते. यामुळे कंपनीला हेही समजते की उमेदवार त्यांच्या कामाच्या संस्कृतीशी जुळून घेऊ शकतो का.
मात्र या टेस्टचे काही तोटेही सांगितले जातात. यासाठी कोणतेही ठराविक नियम किंवा मूल्यांकनाचे स्पष्ट निकष नसतात. त्यामुळे वेगवेगळे इंटरव्ह्यूअर त्याचा वेगवेगळ्या प्रकारे अर्थ लावू शकतात. त्यामुळे काही वेळा मूल्यांकन पूर्णपणे निष्पक्ष नसल्याची टीकाही केली जाते. तसेच काही संस्कृतींमध्ये मुलाखतीदरम्यान अशा प्रकारचा अचानक दिलेला आदेश थोडा विचित्र किंवा अयोग्यही वाटू शकतो. त्यामुळे प्रत्येक कंपनीसाठी ही पद्धत तितकीच योग्य असेलच असे नाही. तरीही वॉटर ग्लास टेस्टसारख्या पद्धती मुलाखतीच्या पारंपरिक चौकटीच्या बाहेर जाऊन उमेदवाराची विचारसरणी आणि वागणूक समजून घेण्याचा एक वेगळा आणि रंजक मार्ग मानला जातो. म्हणूनच आजही कॉर्पोरेट जगतात Steve Jobs यांच्या अशा अनोख्या मुलाखत पद्धतींची चर्चा होताना दिसते.
