शुक्रवार, 16 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य सोशल मिडिया
रात्रीच्या शिफ्टमध्ये काम रुग्णालये, कॉल सेंटर आणि इतर अनेक क्षेत्रांमध्ये रात्रपाळी करणाऱ्या कर्मचाऱ्यांची संख्या मोठी आहे. त्यामुळे रात्री जागणे आणि दिवसा झोपणे हा अनेकांच्या जीवनशैलीचा भाग बनला आहे. मात्र, अनेक वर्षे नाईट शिफ्टमध्ये काम केल्याने आरोग्यावर परिणाम होतो का? तसेच, यामुळे कॅन्सरचा धोका वाढू शकतो का? असे प्रश्न अनेकांना पडतात.
या विषयावर वैद्यकीय क्षेत्रात अनेक वर्षांपासून संशोधन सुरू आहे. रात्रीच्या शिफ्टमध्ये काम करणाऱ्या व्यक्तींच्या झोपेवर, शरीरातील हार्मोन्सवर आणि नैसर्गिक जैविक चक्रावर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे काही आजारांचा धोका वाढण्याची शक्यता व्यक्त केली जाते. मात्र,नाईट शिफ्ट आणि कॅन्सर यांच्यातील संबंधाबाबत सर्व संशोधनांचे निष्कर्ष एकसारखे नाहीत. याबाबत फोर्टिस मेमोरियल रिसर्च इन्स्टट्यूटच्या सर्जिकल ऑन्कोलॉजी विभागाचे प्रिन्सिपल डायरेक्टर डॉ. वेदांत काबरा यांनी महत्त्वाची माहिती दिली आहे.
का? माहितीनुसार, दीर्घकाळ रात्रीच्या शिफ्टमध्ये काम करणे हा काही प्रकारच्या कॅन्सरच्या संभाव्य धोक्यांपैकी एक मानला जातो. मात्र, याबाबत झालेल्या मोठ्या वैद्यकीय अभ्यासांमधून एकसारखे निष्कर्ष समोर आलेले नाहीत.
होय, दीर्घकाळ रात्रीची शिफ्ट केल्यामुळे कॅन्सरचा धोका वाढू शकतो, मात्र थेट नाइट शिफ्ट केल्याने कॅन्सर होतोच असा निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही.
IARC वर्गीकरण: इंटरनॅशनल एजन्सी फॉर रिसर्च ऑन कॅन्सर (IARC) ने रात्रीच्या शिफ्टमधील कामाला ‘ग्रुप 2A’ (संभाव्य कर्करोगजन्य/ Probable Carcinogen) म्हणून वर्गीकृत केले आहे, म्हणजे यामुळे कॅन्सर होण्याचा धोका असू शकतो.जैविक घडी बिघडणे रात्री जागून काम केल्यामुळे आणि दिवसा झोपल्याने आपल्या शरीराची नैसर्गिक जैविक घडी बिघडते. मेलाटोनिन हार्मोनची कमतरता: रात्री अंधारात ‘मेलाटोनिन’ नावाचा हॉर्मोन तयार होतो, जो शरीराचे कर्करोगापासून संरक्षण करण्यास मदत करतो. रात्री कृत्रिम प्रकाशात काम केल्याने या हॉर्मोनची निर्मिती कमी होते.
कोणत्या कॅन्सरचा धोका जास्त?: दीर्घकाळ (उदा. २० वर्षे किंवा त्याहून अधिक काळ) किंवा नियमित नाईट शिफ्ट करणाऱ्या महिलांमध्ये स्तनाचा कॅन्सर तसेच त्वचा आणि गॅस्ट्रोइंटेस्टाइनल (पचनसंस्थेसंबंधी) कॅन्सरचा धोका वाढल्याचे काही अभ्यासांमध्ये आढळले आहे.
उपाय आणि कारणे
कॅन्सरशिवाय रात्रीच्या शिफ्टमुळे खालील आजारांचा धोकाही वाढू शकतो: अपुरी झोप आणि स्लीप डिसऑर्डर मधुमेह, हृदयविकार, प्रतिकारशक्ती कमी होणे रात्रीच्या शिफ्टनंतर किंवा रोज ७ ते ८ तासांची पुरेशी आणि गाढ झोप घ्या.
सकस आणि पौष्टिक आहार घ्या. आरोग्याची नियमित तपासणी करा.
तुम्हाला किंवा तुमच्या ओळखीच्या कोणाला किती वर्षांपासून नाईट शिफ्टचा अनुभव आहे आणि काही विशिष्ट त्रास जाणवतोय का? सविस्तर माहिती दिल्यास योग्य ती दिशा सुचवता येईल.
