सोमवार, 2 नोव्हेंबर 2026
बायोप्सी महत्त्वाची का आहे? स्तनाच्या ऊतींचा छोटासा नमुना घेतल्यानंतर लॅबमध्ये नेमकं काय होतं?
Breast Cancer: स्तनामध्ये गाठ जाणवली किंवा मॅमोग्राममध्ये काहीतरी असामान्य दिसलं, की महिलांच्या मनात चिंता निर्माण होणं स्वाभाविक आहे. अशा वेळी मनात लगेच एक प्रश्न येतो, तो म्हणजे, “मला कॅन्सर तर नाही ना?” डॉक्टरांची तपासणी आणि इमेजिंग टेस्टमधून काही महत्त्वाचे संकेत मिळतात; पण बायोप्सीमुळे अनेकदा या प्रश्नाचं स्पष्ट उत्तर मिळतं. मॅमोग्राममधून स्तनामध्ये एखादी संशयास्पद सावली किंवा बदल दिसू शकतो. पण तो नेमका काय आहे, त्याचं स्वरूप कसं आहे आणि त्यावर कोणतं उपचार करायचे, हे बायोप्सीमधून समजतं. बायोप्सीशिवाय आपण केवळ अंदाज बांधत असतो.याविषयी डॉ. कुंजल लीला, हेड ऑफ डिपार्टमेंट आणि कन्सल्टंट, सर्जिकल पॅथॉलॉजी, मेट्रोपोलिस हेल्थकेअर लिमिटेड यांनी सविस्तर माहिती दिली आहे.(फोटो सौजन्य – istock)
जगभरात आणि भारतात महिलांमध्ये ब्रेस्ट कॅन्सर म्हणजेच स्तनाचा कर्करोग हा सर्वाधिक आढळणारा कर्करोग आहे. GLOBOCAN 2024 च्या आकडेवारीनुसार, भारतात दरवर्षी स्तनाच्या कर्करोगाचे अंदाजे 2,37,231 नवीन रुग्ण आढळतात. देशातील एकूण नवीन कर्करोगाच्या रुग्णांपैकी हे प्रमाण 15.2 टक्के आहे. भारतात हा कर्करोग साधारणपणे वयाच्या 40 ते 50 वर्षांदरम्यान जास्त आढळतो. पाश्चिमात्य देशांच्या तुलनेत भारतात तो जवळपास दहा वर्षं आधी दिसून येतो. दुर्दैवाने, भीतीपोटी किंवा नियमित तपासणी न केल्यामुळे अजूनही जवळपास निम्म्या महिला कर्करोगाच्या तिसऱ्या किंवा चौथ्या टप्प्यात डॉक्टरांकडे येतात. ही आकडेवारी जनजागृती, वेळेवर निदान आणि योग्य वेळी वैद्यकीय तपासणी किती महत्त्वाची आहे, हे अधोरेखित करते.
कर्करोगाचं लवकर निदान होण्यासाठी काही तपासण्या आणि खबरदारी महत्त्वाची आहे. मासिक पाळी सुरू झाल्यानंतर 7 ते 10 दिवसांनी दर महिन्याला स्वतः स्तनांची तपासणी (Self-examination) करावी. वयाच्या 30 वर्षांनंतर दरवर्षी डॉक्टरांकडून स्तनांची तपासणी करून घ्यावी. वयाच्या 40 वर्षांनंतर मॅमोग्राम करण्याचा सल्ला दिला जातो. मॅमोग्राममुळे स्तनामध्ये गाठ जाणवण्याच्या जवळपास दोन वर्षं आधीही कर्करोगाचे संकेत मिळू शकतात. कमी वयाच्या आणि स्तनांमध्ये दाट ऊती (Dense Breasts) असलेल्या महिलांसाठी अल्ट्रासाऊंड उपयोगी ठरू शकतो. तर BRCA म्युटेशन असलेल्या किंवा कुटुंबात स्तनाच्या कर्करोगाचा ठोस इतिहास असलेल्या महिलांना MRI करण्याचा सल्ला दिला जाऊ शकतो.
इमेजिंग तपासणीमध्ये BIRADS 4 किंवा 5 असा रिपोर्ट आला, म्हणजेच कर्करोगाचा संशय व्यक्त झाला, तर बायोप्सी करण्याचा सल्ला दिला जातो. याशिवाय, नवीन गाठ बराच काळ टिकून राहणे, स्तनाग्रातून रक्तमिश्रित स्त्राव येणे, स्तनाच्या त्वचेवर जाडी येणे किंवा त्वचा आत ओढल्यासारखी दिसणे (Dimpling), तसेच काखेत संशयास्पद गाठी जाणवणे, अशा परिस्थितीतही बायोप्सीची गरज पडू शकते.
बहुतेक वेळा कोअर नीडल बायोप्सी (Core Needle Biopsy) केली जाते. ही प्रक्रिया स्थानिक भूल देऊन आणि अल्ट्रासाऊंडच्या मदतीने केली जाते. यामध्ये स्तनाच्या गाठीमधून टिश्यूचे म्हणजेच ऊतींचे 3 ते 4 छोटे नमुने घेतले जातात. ही प्रक्रिया साधारण 15 मिनिटांत पूर्ण होते. टाके घालण्याची गरज नसते आणि त्याच दिवशी घरी जाता येतं. काही विशिष्ट परिस्थितींमध्ये व्हॅक्यूम-असिस्टेड बायोप्सी किंवा सर्जिकल बायोप्सी करण्याचीही गरज पडू शकते. एक गोष्ट नेहमी लक्षात ठेवा, बायोप्सी केल्यामुळे कर्करोग पसरत नाही.
आता प्रश्न असा पडतो की, बायोप्सीसाठी घेतलेल्या या छोट्याशा नमुन्याचं पुढे नेमकं काय होतं? इथे पॅथॉलॉजिस्टची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची असते. बायोप्सीमधून घेतलेला टिश्यूचा नमुना लगेच फॉर्मालिनमध्ये सुरक्षित ठेवला जातो आणि प्रयोगशाळेत पाठवला जातो. लॅबमध्ये या टिश्यूवर प्रक्रिया केली जाते आणि त्यानंतर हिस्टोपॅथॉलॉजी तपासणी (Histopathology Examination) केली जाते. या तपासणीमधून टिश्यू सामान्य आणि कॅन्सर नसलेला आहे का, त्यामध्ये काही असामान्य किंवा भविष्यात कर्करोगाचा धोका वाढवणारे बदल आहेत का, किंवा प्रत्यक्ष कर्करोगाच्या पेशी आहेत का, हे समजतं. कर्करोग असल्यास त्याचा प्रकार आणि ग्रेड म्हणजेच तो किती आक्रमक असू शकतो, याचंही मूल्यांकन केलं जातं. या सर्व गोष्टींच्या आधारे रुग्णाच्या पुढील उपचारांची दिशा ठरवली जाते. काही वेळा अचूक निदान करण्यासाठी इम्युनोहिस्टोकेमिस्ट्री (Immunohistochemistry – IHC) नावाच्या विशेष चाचण्यांचीही गरज पडते.
IHC चाचण्यांच्या आणखी एका महत्त्वाच्या गटामध्ये ER, PgR, HER2neu आणि Ki-67 या चाचण्यांचा समावेश होतो. कर्करोगाच्या वाढीसाठी कोणते घटक कारणीभूत आहेत आणि कर्करोगाच्या पेशी किती वेगाने वाढत आहेत, हे समजून घेण्यासाठी या चाचण्या अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत. स्तनाच्या कर्करोगाच्या 60 ते 70 टक्के रुग्णांमध्ये ER/PgR पॉझिटिव्ह असतात. अशा रुग्णांना हार्मोनल उपचारांचा फायदा होऊ शकतो आणि काही प्रकरणांमध्ये केमोथेरपी टाळता येऊ शकते. तर 20 ते 25 टक्के रुग्णांमध्ये HER2neu पॉझिटिव्ह असतं. अशा रुग्णांवर Trastuzumab नावाच्या विशेष टार्गेटेड इंजेक्शनद्वारे उपचार करता येतात. Ki-67 हा पेशींच्या वाढीचा वेग दर्शवणारा मार्कर आहे. म्हणजेच कर्करोगाच्या पेशी किती वेगाने विभाजित होत आहेत, याची माहिती या चाचणीतून मिळते. या सर्व रिपोर्ट्सच्या आधारे डॉक्टर प्रत्येक रुग्णाच्या कर्करोगाच्या स्वरूपानुसार योग्य उपचार ठरवू शकतात.
प्रत्येक इन्व्हेसिव्ह ब्रेस्ट कॅन्सरमध्ये या चाचण्या करणं अत्यंत महत्त्वाचं आहे. त्यामुळे या चाचण्या एकामागोमाग एक करण्याऐवजी सुरुवातीलाच एकत्र करण्याची (Reflex Testing) शिफारस केली जाते. यामुळे निदानासाठी लागणारा महत्त्वाचा वेळ वाचू शकतो आणि उपचार लवकर सुरू करता येतात.
काही निवडक प्रकरणांमध्ये आणखी माहिती मिळवण्यासाठी मॉलिक्युलर किंवा जीनोमिक चाचण्या (Molecular or Genomic Tests) केल्या जातात. HER2neu जीन टेस्टमुळे काही वेळा आधीच्या चाचण्यांचे निष्कर्ष स्पष्ट होण्यास मदत होते. तर इतर काही चाचण्यांमधून कर्करोग पुन्हा होण्याचा धोका किती आहे किंवा पुढील उपचार कोणते असावेत, याचा अंदाज घेता येतो.
कर्करोगाच्या सुरुवातीच्या काही टप्प्यांमध्ये जीन टेस्ट केली जाते. या चाचणीतून कर्करोग पुन्हा होण्याची शक्यता दर्शवणारा एक स्कोअर मिळतो. स्कोअर कमी असल्यास केमोथेरपी टाळून केवळ गोळ्यांच्या स्वरूपातील उपचार घेणं सुरक्षित ठरू शकतं. तर स्कोअर जास्त असल्यास केमोथेरपीचा फायदा होऊ शकतो. या चाचण्यांमुळे अनेक महिलांना अनावश्यक केमोथेरपी आणि त्यामुळे होणारे दुष्परिणाम टाळण्यास मदत झाली आहे.
प्रगत अवस्थेतील (Advanced) किंवा ट्रिपल निगेटिव्ह ब्रेस्ट कॅन्सरच्या रुग्णांमध्ये BRCA1/2, PIK3CA आणि PD-L1 यांसारख्या इतर घटकांचीही तपासणी केली जाते. या चाचण्यांच्या मदतीने PARP Inhibitors किंवा Immunotherapy यांसारखे टार्गेटेड उपचार रुग्णाला देता येतील का, हे ठरवण्यास मदत होते.
पॅथॉलॉजीच्या अंतिम रिपोर्टमध्ये सूक्ष्मदर्शकाखाली केलेल्या तपासणीचे निष्कर्ष आणि इतर विशेष चाचण्यांचे निष्कर्ष एकत्रित केले जातात. त्यानंतर डॉक्टरांची टीम हे रिपोर्ट्स, इमेजिंग तपासण्या, रुग्णाची वैद्यकीय स्थिती आणि इतर तपासण्यांचे निष्कर्ष यांचा एकत्रित विचार करून पुढील उपचारांची योजना ठरवते.
थोडक्यात सांगायचं तर, अवघ्या 15 मिनिटांत घेतलेला बायोप्सीचा एक छोटासा नमुना पुढील अनेक वर्षांच्या उपचारांची दिशा ठरवू शकतो. शस्त्रक्रिया करायची की नाही, गोळ्या द्यायच्या, इंजेक्शन द्यायचं की केमोथेरपीची गरज आहे, यासारखे महत्त्वाचे निर्णय या छोट्याशा नमुन्याच्या तपासणीतून मिळणाऱ्या माहितीवर अवलंबून असतात.
म्हणूनच, बायोप्सी म्हणजे काहीतरी वाईट घडल्याचं लक्षण नाही, तर आजाराबद्दल स्पष्ट माहिती मिळवण्याच्या दिशेने उचललेलं एक महत्त्वाचं पाऊल आहे. वेळेवर तपासणी आणि अचूक निदानामुळे मनातील भीती आणि अनिश्चितता कमी होण्यास मदत होते. कारण योग्य माहितीच्या आधारेच डॉक्टर रुग्णाला योग्य वेळी योग्य उपचार देऊ शकतात.
Ans: स्तनात आढळलेली गाठ किंवा संशयास्पद बदल कर्करोगाचे आहेत की नाही, हे निश्चित करण्यासाठी बायोप्सी महत्त्वाची असते. यात स्तनाच्या ऊतींचा छोटासा नमुना तपासणीसाठी घेतला जातो.
Ans: सुईच्या साहाय्याने किंवा आवश्यकतेनुसार लहान शस्त्रक्रियेद्वारे ऊतींचा नमुना घेतला जातो. कोणती पद्धत वापरायची हे गाठीचे स्वरूप आणि डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार ठरते.
Ans: अहवालातून गाठ कर्करोगजन्य आहे की नाही, कर्करोगाचा प्रकार आणि पेशींमधील काही महत्त्वाचे बदल समजू शकतात. आवश्यक असल्यास पुढील तपासण्यांद्वारे कर्करोगाची वैशिष्ट्येही तपासली जातात.
