शुक्रवार, 23 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य - Social Media
गेल्या एका दशकात निसर्गाच्या वागणुकीकडे बारकाईने पाहिलं तर हे स्पष्ट दिसून येतं की काही गंभीर बदल घडले आहेत. आज आपण कोणत्या ऋतूत जगतो आहोत, हे ओळखणंही कठीण झालं आहे. उदाहरण घ्यायचं झालं तर यंदाची उन्हाळ्याची ऋतु जवळपास नसलाच, वसंत ऋतू अगदी कोरडा गेला आणि पावसाने मात्र बंधनं ओलांडून धुमाकूळ घातला. हे सगळं असं झालं कारण आपण निसर्गाचं संतुलन आणि त्याचे शाश्वत नियम मोडले, सर्व मर्यादा ओलांडल्या. परिणामी आपण अशा परिस्थिती निर्माण केल्या आहेत की आज ऋतुचक्राची ओळख पटवणं कठीण झालं आहे. खरं तर हे नैसर्गिक बदल नसून मानवजनित ऋतु आहेत. माणसाच्या कर्मकांडांमुळे निसर्गाचा स्वभावच बदलला आहे.
ही समस्या केवळ भारतापुरती मर्यादित नाही. हा बदल फक्त तापमान किंवा ऋतुचक्रापुरता न राहता संपूर्ण पारिस्थितिकी, अर्थव्यवस्था आणि आपल्या जीवनशैलीवर थेट परिणाम करीत आहे. कल्पना करा, जर उन्हाळ्यात उष्णतेची जाणीवच झाली नाही, हिवाळ्यात थंडीची चाहूलच लागली नाही आणि वसंताचं महत्त्व संपलं, तर त्याचा फटका शेती, पाणी व्यवस्थापन आणि जंगलांवर कसा बसेल? आपल्या संस्कृती आणि परंपरांवरही त्याचे दुष्परिणाम उमटतील.
आपल्या येथे ऋतुचा संबंध फक्त हवामानाशी नसून सामाजिक आणि सांस्कृतिक परंपरांशीही आहे. उदाहरणार्थ, नवरात्राचा सण हा ऋतु परिवर्तनाचा द्योतक मानला जातो. तो केवळ धार्मिक अनुष्ठान नसून जीवनशैलीतील बदलाचं प्रतीक आहे. त्या काळात शरीर अनुकूल ठेवण्यासाठी आहारात बदल केले जातात. त्यामुळे हे सण महत्त्वाचे मानले जातात. मात्र, जेव्हा ऋतुचक्रच विस्कळीत होतं, तेव्हा अशा परंपरांचा पाया उरतो कुठे? ही स्थिती जगभर दिसून येते. युरोपमधील हिवाळी कार्निवल आणि खेळ, जे त्यांच्या संस्कृतीचा भाग होते, ते आता बाधित झाले आहेत. इंडोनेशियातील बाली येथे ‘ट्रॅश सीझन’ नावाचा एक नवा ऋतु उदयास आला आहे. अनेक आशियाई देशांमध्ये धुक्याऐवजी स्मॉग हा ऋतु ठरू लागला आहे. ‘लुप्त ऋतु’ असं नावसुद्धा प्रचलित झालंय म्हणजे जे हवामान असायला हवं होतं, तेच आता नाहीसं झालं आहे.
या बदलांचा थेट परिणाम अर्थव्यवस्थेवरही होत आहे. पंजाबमधील जालंधरसारख्या ठिकाणी हिवाळी कपड्यांची मागणी घटली आहे. वस्त्रनिर्माते आता हिवाळी कपड्यांऐवजी खेळांच्या पोशाखांकडे लक्ष देऊ लागले आहेत. कारण हवामानातील बदल केवळ व्यक्तीपुरता मर्यादित राहत नाही, तर संपूर्ण उत्पादन प्रणालीवर परिणाम करतो.
आता असा अंदाज वर्तवला जातो की वर्षातील आठ महिने उष्णता आणि ओलसर हवामानाने व्यापलेले असतील. पाऊस कधी आणि कुठे होईल याचा अंदाज बांधणं अवघड होईल कारण संपूर्ण मान्सून तंत्र विस्कळीत झालं आहे. वाढती उष्णता समुद्रात वादळांना जन्म देत आहे, जी अचानक पूर, मुसळधार पाऊस किंवा फ्लॅश फ्लडच्या स्वरूपात समोर येऊ शकतात. हे स्पष्ट आहे की येणारा काळ संकटांनी भरलेला असेल. आपण ज्या आर्थिक क्रांतींची स्वप्नं रंगवली होती, त्या या नैसर्गिक बदलांच्या तडाख्यात कोसळतील. हा संकट केवळ मानवसमाजापुरता मर्यादित राहणार नाही तर वन्यजीव, शेती, आरोग्यव्यवस्था, रोजगार यावर खोलवर परिणाम होईल. हे स्वीकारणं भाग आहे की हे बदल नैसर्गिक नसून माणसाच्या चुकीच्या जीवनशैलीतून उद्भवले आहेत. जर आपण आताही आपल्या जीवनशैलीत त्वरित आणि गंभीर बदल केले नाहीत, तर आपण अशा टप्प्यावर पोहोचू जाऊ जिथून परतणं शक्यच राहणार नाही.
