सोमवार, 2 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- pinterest
गणपती बाप्पाला अनेक नावांनी ओळखले जाते. प्रत्येक नावामागे त्यांचे वेगळे रूप, गुण आणि महत्त्व दडलेले आहे. गणपतीच्या १२ नावांचा जप केल्याने विघ्ने दूर होतात आणि बुद्धी-विवेक प्राप्त होतो, अशी धार्मिक श्रद्धा आहे. ही १२ नावे कोणती आणि त्यांचा अर्थ काय? तसेच कोणत्या प्रसंगी कोणते नाव घ्यावे, जाणून घेऊया.
गणपतीच्या द्वादशनाम स्तोत्रात प्रचलित असलेली १२ नावे अशी आहेत—
सुमुख, एकदंत, कपिल, गजकर्णक, लंबोदर, विकट, विघ्ननाश, गणाधिप, धूम्रकेतू, गणाध्यक्ष, भालचंद्र आणि गजानन.
ही नावे श्रद्धेने स्मरण केल्याने गणपतीची कृपा प्राप्त होते, अशी धार्मिक श्रद्धा आहे.
अर्थ: सुंदर आणि मंगलमय मुख असलेला. सुमुख हे नाव गणपतीच्या प्रसन्न आणि शुभ रूपाचे प्रतीक मानले जाते. दिवसाची सुरुवात सकारात्मकतेने करण्यासाठी गणपतीचे हे नाव स्मरण करता येते.
अर्थ: एक दात असलेला. गणपतीच्या एका दाताशी संबंधित अनेक पौराणिक कथा प्रचलित आहेत. एकदंत हे नाव त्याग, ज्ञान आणि दृढनिश्चयाचे प्रतीक मानले जाते. एखादे महत्त्वाचे काम सुरू करण्यापूर्वी हे नाव स्मरण केले जाते.
अर्थ: कपिल वर्णाचा किंवा तेजस्वी. कपिल हे गणपतीचे एक प्राचीन नाव मानले जाते. मन शांत ठेवण्यासाठी आणि सकारात्मक विचारांसाठी या नावाचे स्मरण केले जाते, अशी श्रद्धा आहे.
अर्थ: हत्तीप्रमाणे मोठे कान असलेला. गणपतीचे मोठे कान सर्वांचे म्हणणे शांतपणे ऐकण्याचे प्रतीक मानले जातात. त्यामुळे संयम आणि योग्य निर्णयाची गरज असताना हे नाव स्मरण करण्याची परंपरा आहे.
अर्थ: मोठे उदर असलेला. लंबोदर हे गणपतीच्या रूपाचे वैशिष्ट्य दर्शवणारे नाव आहे. जीवनातील चांगले-वाईट अनुभव सामावून घेण्याचा संदेश या रूपातून घेतला जातो.
अर्थ: कठीण किंवा असामान्य रूप धारण करणारा. अडचणीच्या प्रसंगी धैर्य आणि आत्मविश्वास मिळावा यासाठी विकट नामाचे स्मरण केले जाते, अशी धार्मिक श्रद्धा आहे.
अर्थ: विघ्नांचा नाश करणारा. गणपतीला विघ्नहर्ता म्हटले जाते. त्यामुळे नवीन काम, व्यवसाय, परीक्षा किंवा महत्त्वाची जबाबदारी सुरू करण्यापूर्वी गणपतीचे स्मरण करण्याची परंपरा आहे.
अर्थ: गणांचा अधिपती. गणाधिप हे नाव नेतृत्व आणि अधिकार दर्शवते. महत्त्वाचा निर्णय घेताना किंवा जबाबदारी स्वीकारताना या नावाचे स्मरण केले जाते, अशी श्रद्धा आहे.
अर्थ: धूम्रवर्ण ध्वज असलेला किंवा धूम्रकेतूसारखा तेजस्वी. हे गणपतीचे एक विशेष आणि प्राचीन नाव आहे. नकारात्मकता दूर करून सकारात्मक ऊर्जा मिळावी यासाठी या नावाचे स्मरण केले जाते, अशी धार्मिक धारणा आहे.
अर्थ: गणांचा प्रमुख किंवा अध्यक्ष. गणाध्यक्ष हे नाव गणपतीच्या नेतृत्वगुणांचे प्रतीक आहे. संघटनेत काम करताना किंवा एखाद्या समूहाचे नेतृत्व करताना या नावाचे स्मरण करण्याची परंपरा आढळते.
अर्थ: कपाळावर चंद्र धारण करणारा. गणपतीच्या कपाळावरील चंद्रामुळे त्यांना भालचंद्र असे म्हटले जाते. मनःशांती आणि स्थिरतेसाठी या नावाचे स्मरण केले जाते, अशी श्रद्धा आहे.
अर्थ: हत्तीचे मुख असलेला. गजानन हे गणपतीचे सर्वाधिक प्रचलित नाव आहे. बुद्धी, ज्ञान आणि विवेकाचे प्रतीक म्हणून गणपतीच्या या रूपाची पूजा केली जाते.
गणपतीची ही १२ नावे सकाळी स्नानानंतर, पूजेच्या वेळी किंवा एखादे शुभ कार्याची सुरू करण्यापूर्वी श्रद्धेने म्हणता येतात. द्वादशनाम स्तोत्राचे पठण करण्याचीही परंपरा आहे. धार्मिक श्रद्धेनुसार, या नावांचे स्मरण केल्याने मन एकाग्र होते आणि गणपतीचे आशीर्वाद मिळतात. मात्र, कोणते नाव कोणत्या प्रसंगी घ्यावे याबाबत सर्वत्र एकच शास्त्रीय नियम नाही. वरील प्रसंग हे प्रचलित धार्मिक अर्थांवर आधारित आहेत.
सुमुखश्चैकदन्तश्च कपिलो गजकर्णकः ।
लम्बोदरश्च विकटो विघ्ननाशो गणाधिपः ।
धूम्रकेतुर्गणाध्यक्षो भालचन्द्रो गजाननः ॥
गणपतीच्या या १२ नावांचे श्रद्धेने स्मरण करून त्यांच्या चरणी प्रार्थना केली जाते. गणेशोत्सवातच नव्हे, तर वर्षभरही या नावांचा जप केला जाऊ शकतो, अशी भक्तांची श्रद्धा आहे.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
