बुधवार, 21 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- pinterest
हिंदू संस्कृतीत हळदीकुंकूवाला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. घरामध्ये आलेल्या सुहासिनीला हळदीकुंकू दिल्याशिवाय परत पाठवू नये, असे धर्मशास्त्रात सांगितले आहे. तुझे सौभाग्य अक्षय्य राहो’. ही त्यामागची भावना असते तर शुभकार्यात, सण, उत्सव, समारंभात हळदीकुंकूचा समारंभ अगत्याने केला जात असतो. पण हळदीकुंकूचे विशेष आयोजित घरोघरी मकरसंक्रांत आणि त्यानंतर रथसप्तमीपर्यंत केले जातात. हे हळदीकुंकू समारंभ का करावेत? कुंकवाचे महत्त्व आणि कधीपासून सुरुवात झाली. हळदीकुंकूवात महिला वाण का देतात, याबद्दल जाणून घेऊया.
नवीन वर्षातील पहिला सण मकर संक्रांत हा सण मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. महिला मकर संक्रांतीपासून रथसप्तमीपर्यंत घरोघरी हळदीकुंकूवाच्या समारंभाचे आयोजन करतात. पण याबद्दल फारसं अनेकांना माहिती नसतं. परंपरागत घरात सासू करते म्हणून सून करते. अशाच पद्धतीने हळदीकुंकू कार्यक्रम सुरू असतात.
मकरसंक्रांतीत हळदीकुंकूवाचा सण का साजरा करतात. पौराणिक कथेनुसार सुहासिनीमधील आदिशक्तीला शरण जाऊन तिच्याबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा हा सण असतो. हळदीकुंकू करणे म्हणजे एकप्रकारे ब्रह्मांडातील सुप्त आदिशक्तीच्या लहरींना जागृत होण्यासाठी त्यांना आवाहन करणे असे मानले जाते. यावर्षी हळदीकुंकूवाचा सोहळा रथसप्तमी म्हणजे तारखेनुसार 25 जानेवारीपर्यंत करू शकता.
कपाळी कुंकू लावण्याची प्रथा ही आर्येतर महिलांकडून आर्य महिलांनी आपल्याकडे घेतली आहे. जेव्हा आपण अतिप्राचीन मातृसंस्कृती पाहतो त्यात लाल रंगाला विशेष महत्त्व पाहिला मिळतं. इ.स. च्या तिसऱ्या आणि चौथ्या शतकापासून वाङमयात कुंकवाचं उल्लेख आहे. रघुवंशात, अमरशतकात, भतृहरीच्या शृंगारशतकात कुंकमतिलकाला विशेष महत्त्व होतं. ग्रामदेवतांना कुंकू फार प्रिय असल्याचं अनेक धार्मिक ग्रंथात पाहिला मिळते. दुर्गापुजेतही कुंकवाचे आधिक्य अधिक असून सप्तमातृकांनाही कुंकू प्रिय होते.
कुंकू सौभाग्यचं प्रतीक मानलं जातं. भारतीय संस्कृतीत त्याचा अनेक शुभकार्यात वापर करण्यात येत आहे. स्त्रियांचं कुंकू हे लेणे मानलं गेलं. देवादिकांच्या पूजेत कुंकू अनिवार्य झालं आणि लग्नपत्रिकेत कुंकू लावून मग ती नातेवाईक, आप्तेष्टांना हितचिंतकांना पाठवण्याची प्रथा इथूनच सुरू झाली. सुवासिनी घरातून बाहेर पडताना घरची गृहिणी तिला कुंकू लावते आणि म्हणते `तुझे सौभाग्य अक्षय्य राहो’. अनेक सण, समारंभात हळदीकुंकू समारंभ साजरे केले जातात. पण संक्रांत ते रथसप्तमी या काळात होणारे हळदीकुंकूवाला अधिक महत्त्व आहे.
हळदीकुंकू म्हणजे स्त्रीमधील आदिशक्तीची पूजा करणे. त्यामुळे जेव्हा तुम्ही तिला हळदीकुंकू समारंभासाठी बोलवता तेव्हा तिला योग्य पद्धतीने तिची पूजा करावी. सुहासिनी महिलेला हळदीकुंकू लावून त्यानंतर तिला अत्तर लावून तिच्यामधील मातेला प्रफुल्लीत करा. त्यानंतर तिची बोराने ओटी भरुन सुहासिनी सौभाग्याचे प्रतीक असलेल्या वस्तू भेट म्हणजे वाण द्या. वाण देताना पदराचा टोकाने ते दिले पाहिजे. तीळगूळ देऊन नमस्कार करा. नववधूने पाच वर्ष हळदीकुंकूवाचा कार्यक्रम करावा.
हळदीकुंकू आणि वाण देणे आदी विधीतून आपल्यावर सगुण भक्तीचा संस्कार होण्यास, तसेच ईश्वराप्रती जिवाचा भाव वाढण्यास साहाय्य होते. वाण देण्याची एक पद्धत आहे. वाण देताना नेहमी पदराच्या टोकाचा आधार घेऊन वाण देतात. वाण देणे म्हणजे दुसर्‍या जिवातील देवत्वाला तन, मन आणि धन यांच्या त्यागातून शरण येणे होय. पदराच्या टोकाचा आधार देणे, म्हणजे अंगावरील वासनेच्या आसक्तीचाही त्याग करून देहबुद्धी त्यागण्यास शिकणे. वाणाच्या रूपाने दाही दिशांच्या माध्यमातून स्थळदर्शकरूपी सर्व प्रकारच्या आसक्तीचा त्याग करणे असे म्हटले जाते. हा काळ साधनेला पोषक असल्याने या काळात दिलेल्या वाणातून देवता लवकर प्रसन्न होऊन जिवाला इच्छित फलप्राप्ती होते म्हणजेच दान सत्कारणी लागते. म्हणून तुम्ही पाहिलं असेल की प्रत्येक सुवासिनी महिला संक्रातीमध्ये हळदीकुंकू करताना अगदी छोटंसं का होईना पण वाण देतात. संक्रातीला वाण देणे याचे आध्यात्मिक महत्त्व तर आहेच शिवाय वाण देऊन आपण नात्यांमधील गोडवादेखील जपतो.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: हळदीकुंकूची परंपरा प्राचीन हिंदू संस्कृतीपासून चालत आलेली आहे. विशेषतः महाराष्ट्रात ही परंपरा मकरसंक्रांतीपासून रथसप्तमीपर्यंत पाळली जाते. सूर्य उत्तरायणात प्रवेश करताच स्त्री-सौभाग्य आणि समृद्धीसाठी हा विधी केला जातो.
Ans: हळद व कुंकू हे सौभाग्य, आरोग्य आणि मंगलतेचे प्रतीक मानले जातात. मकरसंक्रांतीला सूर्यदेव शक्तीमान होतात, त्यामुळे महिलांनी एकमेकींना हळदीकुंकू लावून सकारात्मक ऊर्जा आणि शुभेच्छा देण्याची परंपरा आहे.
Ans: वाण देणे म्हणजे दान आणि स्नेहाची भावना व्यक्त करणे. यातून महिलांमधील आपुलकी, सामाजिक बांधिलकी आणि समृद्धीचा संदेश दिला जातो. वाणामध्ये प्रामुख्याने तिळगूळ, भांडी, वस्त्र किंवा उपयुक्त वस्तू दिल्या जातात.
