शनिवार, 4 जुलै 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
विश्वामित्र सुरुवातीला एक पराक्रमी राजा होते. एका वेळी ते आपल्या सैन्यासह महर्षी वशिष्ठांच्या आश्रमात गेले. आश्रमात इतक्या मोठ्या सैन्याचे स्वागत कसे होईल, असा त्यांना प्रश्न पडला. परंतु महर्षी वशिष्ठांनी आपल्या आश्रमातील दिव्य कामधेनू नंदिनीच्या सामर्थ्याने संपूर्ण सैन्याचे आदरातिथ्य केले. हे पाहून विश्वामित्रांना त्या दिव्य गाईची इच्छा झाली. त्यांनी ती वशिष्ठांकडे मागितली. वशिष्ठांनी स्पष्ट सांगितले की नंदिनी ही आश्रमाची आणि यज्ञकर्माची आधारशक्ती आहे, त्यामुळे ती देणे शक्य नाही.
राजा असल्याचा अभिमान बाळगून विश्वामित्रांनी ती बळाने नेण्याचा प्रयत्न केला. तेव्हा नंदिनीने आपल्या दिव्य सामर्थ्याने विश्वामित्राच्या सैन्याचा पराभव केला. या पराभवामुळे विश्वामित्रांना जाणवले की राजसत्ता आणि शस्त्रसामर्थ्यापेक्षा ब्रह्मतेज श्रेष्ठ आहे. याच क्षणापासून त्यांनी ब्रह्मर्षी होण्यासाठी कठोर तपश्चर्या सुरू केली.
विश्वामित्रांनी अनेक वेळा तप केले, अनेक दिव्य अस्त्रे प्राप्त केली आणि महान ऋषी झाले. तरीही महर्षी वशिष्ठ त्यांना “राजर्षी” असेच संबोधत असत. विश्वामित्रांना “ब्रह्मर्षी” ही पदवी मिळवायची होती. त्यामुळे त्यांच्यातील स्पर्धा आणि मानसिक संघर्ष दीर्घकाळ सुरू राहिला.
कल्माषपाद हा इक्ष्वाकुवंशातील एक पराक्रमी राजा होता. काही ग्रंथांत त्याला सौदास किंवा मित्रसह असेही म्हटले आहे.
त्याच्या जीवनात घडलेल्या घटनांमुळे तो अत्यंत दुःखद प्रसंगांचा भाग बनला.
एकदा विश्वामित्र आणि वशिष्ठ यांच्यातील वैर अजूनही सुरू होते. त्याच काळात राजा कल्माषपाद एका शापामुळे राक्षसस्वभावाचा झाला. काही कथांनुसार राक्षस किंकर त्याच्या शरीरात प्रवेश करतो. राक्षसी वृत्तीमुळे तो मनुष्यभक्षक बनतो.
महर्षी वशिष्ठांचे ज्येष्ठ पुत्र शक्ती ऋषी यांच्याशी त्याचा वाद होतो. शक्ती ऋषींनी संतापून त्याला शाप दिला.
राक्षसी प्रभावाखाली असलेल्या कल्माषपादाने शक्ती ऋषींचा वध केला. त्यानंतर त्याने वशिष्ठांचे इतर पुत्रही मारले. अशा प्रकारे वशिष्ठांचे शंभर पुत्र नष्ट झाल्याचे वर्णन काही पुराणपरंपरांत येते.
शंभर पुत्रांचा मृत्यू झाल्यामुळे महर्षी वशिष्ठ अत्यंत दुःखी झाले. काही कथांमध्ये ते इतके खचले की त्यांनी आत्मत्याग करण्याचाही प्रयत्न केला. त्यांनी पर्वतावरून उडी मारली, नदीत प्रवेश केला; परंतु त्यांच्या तपशक्तीमुळे निसर्गानेच त्यांचे रक्षण केले. शेवटी त्यांनी दुःखावर संयमाने मात केली आणि पुन्हा तपश्चर्येत स्वतःला वाहून घेतले.
दीर्घकाळ तपश्चर्या, अनेक परीक्षा, अपयश, क्रोधावर विजय आणि आत्मसंयम यांच्या माध्यमातून विश्वामित्रांच्या स्वभावात मोठा बदल झाला. एक काळ असा आला की त्यांनी अहंकार पूर्णपणे सोडला. तेव्हा महर्षी वशिष्ठांनी त्यांच्या अंतःकरणातील परिवर्तन ओळखले. वशिष्ठांनी स्वतः त्यांना ब्रह्मर्षी” म्हणून संबोधले. हीच विश्वामित्रांच्या आयुष्यातील सर्वोच्च मान्यता होती. या क्षणी दोघांतील दीर्घकाळ चालत आलेले वैर संपुष्टात आले.
महर्षी वशिष्ठ आणि महर्षी विश्वामित्र यांच्यातील संघर्ष हा भारतीय परंपरेतील सर्वाधिक अर्थपूर्ण प्रसंगांपैकी एक मानला जातो. राजा कल्माषपादाच्या कथेमुळे या संघर्षाला दुःखद वळण मिळते; परंतु शेवटी विश्वामित्रांच्या तपश्चर्येमुळे आणि अहंकारत्यागामुळे त्यांना ब्रह्मर्षी पद प्राप्त होते. महर्षी वशिष्ठांनी त्यांचा स्वीकार केल्याने वैराचे रूपांतर परस्पर आदरात झाले.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: कामधेनू नंदिनीला घेण्याच्या प्रयत्नामुळे दोघांमध्ये वाद झाला. या प्रसंगातून क्षात्रतेज आणि ब्रह्मतेज यांच्यातील संघर्षाची सुरुवात झाली.
Ans: पौराणिक कथेनुसार, शाप आणि राक्षसी प्रभावामुळे कल्माषपादाने महर्षी वशिष्ठांचे ज्येष्ठ पुत्र शक्ती ऋषी यांच्यासह इतर पुत्रांचाही वध केला.
Ans: महर्षी वशिष्ठ, विश्वामित्र आणि कल्माषपाद यांच्याशी संबंधित कथा रामायण, महाभारत तसेच विविध पुराणांमध्ये वेगवेगळ्या स्वरूपात वर्णन केल्या आहेत.
