शनिवार, 14 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- pinterest
महाराष्ट्रातील पुणे जिल्ह्यातील जेजुरी हे खंडोबा देवाचे प्रमुख आणि जागृत पीठ मानले जाते. डोंगरमाथ्यावर वसलेले हे मंदिर, हळदीच्या सोनेरी उधळणीमुळे आणि अखंड भक्तिभावामुळे देशभर प्रसिद्ध आहे. यावेळी खंडोबाच्या मंदिरामध्ये तळीदेखील भरले जाते.
खंडोबा हे भगवान शिवाचे एक भयानक रूप आहे. भगवान खंडोबाला मार्तंड भैरव किंवा मल्हारी या नावाने देखील ओळखले जाते. हे हिंदू धर्मातील प्रमुख देवतांचे देव म्हणून ओळखले जातात. हे मंदिर प्रामुख्याने महाराष्ट्र आणि उत्तर कर्नाटकात पूजनीय असे स्थळ आहे. हे भगवान शिवाचे भयानक असे रुप असून वाईटाचे रक्षणकर्ता आणि विनाशयक यांच्या भूमिका ते साकारतात. खंडोबाची पूजा जात आणि धार्मिक सीमा ओलांडते. हिंदू, जैन आणि काही मुस्लिमांसह विविध समुदायांना एकत्र करते.
पौराणिक कथेनुसार, मणी आणि मल्ल हे दोन पराक्रमी दैत्य पृथ्वीवर अत्याचार करू लागले. देव, ऋषी आणि सामान्य लोक त्यांच्या त्रासाला कंटाळले. तेव्हा सर्वांनी भगवान शिवांची प्रार्थना केली. भक्तांच्या हाकेला प्रतिसाद देत भगवान शिवांनी खंडोबा हे रूप धारण केले आणि दैत्यांशी युद्ध केले.
या भयंकर युद्धात खंडोबाने मल्ल दैत्याचा वध केला. मणी दैत्याने शेवटी शरणागती पत्करली. त्याने खंडोबाला विनंती केली की, माझ्या नावाची आठवण तुमच्या पूजेत राहू द्या. खंडोबाने त्याची विनंती मान्य केली. म्हणूनच खंडोबाच्या जयघोषात यळकोट यळकोट जय मल्हार असा जयघोष केला जातो.
खंडोबाच्या दोन पत्नींची कथादेखील प्रसिद्ध आहे. म्हाळसा आणि बाणाई. म्हाळसा ही व्यापारी समाजातील तर बाणाई ही धनगर समाजातील होती. या कथांमुळे खंडोबा सर्व समाजांना समान मानणारा देव म्हणून पूजला जातो.
खंडोबा हा शेतकऱ्यांचा, धनगर समाजाचा आणि रणदेवता म्हणून ओळखला जातो. हळद ही शुभत्व, समृद्धी आणि आरोग्याचे प्रतीक मानले जाते. दैत्यवधानंतर आनंदोत्सव म्हणून हळदीची उधळण करण्यात आली, अशी मान्यता आहे. आजही यात्रेत आणि उत्सवात हळदीचा सोनेरी वर्षाव केला जातो.
जेजुरीला वर्षभर भाविकांची मोठी गर्दी असते. विशेषतः सोमवती अमावस्या, चंपाषष्ठी आणि पौर्णिमेला येथे मोठी यात्रा भरते. भक्तांच्या मते, खंडोबाच्या दर्शनाने संकटे दूर होतात आणि मनोकामना पूर्ण होतात.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: खंडोबा हे भगवान शिवाचे अवतार मानले जातात. त्यांना मल्हारी मार्तंड भैरव असेही म्हटले जाते.
Ans: मणी आणि मल्ल दैत्यांनी पृथ्वीवर अत्याचार केल्यावर शिवांनी खंडोबाचे रूप घेऊन त्यांचा वध केला, अशी पौराणिक मान्यता आहे.
Ans: हा खंडोबाचा जयघोष आहे. ‘मल्हार’ म्हणजे खंडोबा, आणि हा जयघोष त्यांच्या पराक्रमाची आठवण करून देतो.
