वाढत्या तापमानामुळे पिण्याच्या पाण्याचा प्रश्न निर्माण होणार आहे (फोटो - istock)
भारतीय हवामान खात्याने यावर्षी तापमान सामान्यपेक्षा जास्त राहण्याचा अंदाज वर्तवला आहे. जागतिक तापमानवाढ आणि एल निनो सारख्या जागतिक हवामान परिस्थितीमुळे देशाच्या अनेक भागात उष्णतेच्या लाटा, दुष्काळ आणि असमान पावसाचा धोका वाढला आहे. वाढणारी उष्णता ही केवळ गैरसोयीची बाब नाही. त्याचा थेट परिणाम पिण्याच्या पाण्याच्या टंचाईवर, कृषी उत्पादनावर आणि सार्वजनिक आरोग्यावर होतो.
म्हणूनच, ही सूचना गांभीर्याने घेण्याची आणि आताच ठोस तयारी करण्याची वेळ आली आहे. भारत जलसंपत्तीच्या बाबतीत पूर्णपणे गरीब देश नाही. सरासरी ११० सेंटीमीटर पावसासह, आपल्याला दरवर्षी अंदाजे ४,००० घन किलोमीटर पाणी मिळते. हे प्रमाण जगातील अनेक देशांपेक्षा जास्त आहे. तरीही, विडंबन म्हणजे, सर्व पावसाच्या पाण्यापैकी अंदाजे ८५ टक्के पाणी समुद्रात वाहून जाते आणि आपण फक्त १५ टक्केच साठवू शकतो.
हे देखील वाचा : RSS सारखी संघटना कुठेही नाही; सरसंघचालक मोहन भागवतांनी मांडली संघाची रुपरेषा अन् विचारधारा
परिणामी, पावसात थोडीशी घट झाली तरी पाण्याचे संकट निर्माण होऊ शकते. १३ राज्यांमधील १३५ जिल्ह्यांमधील सुमारे २० दशलक्ष हेक्टर शेती अशा भागात येते जिथे दर दहा वर्षांनी चार वेळा दुष्काळसदृश परिस्थिती येते. या समस्येचे मूळ कारण केवळ कमी पाऊस नाही तर खराब पाणी व्यवस्थापन आहे. जरी पाऊस सरासरीपेक्षा थोडा कमी पडला आणि आपण पावसाच्या पाण्याचे संकलन, पुनर्भरण आणि वितरणाचे वैज्ञानिकदृष्ट्या व्यवस्थापन केले तरी संकटाची तीव्रता कमी होऊ शकते. आजही देशाचा एक मोठा भाग मान्सूनवर अवलंबून आहे.
उत्तर भारतात, जून ते सप्टेंबर दरम्यान नदीचे अंदाजे ८० टक्के पाणी वाहते, तर दक्षिणेकडील राज्यांमध्ये ही संख्या ९० टक्क्यांपर्यंत पोहोचते. आपल्याकडे वर्षातील उर्वरित आठ महिने पुरेशी साठवणूक क्षमता नाही. शिवाय, शेतीचे बदलते स्वरूप देखील चिंतेचा विषय आहे.
ज्वारी, बाजरी, कोदो आणि कुटकी यांसारख्या भरड धान्यांखालील क्षेत्र कमी झाले आहे, ज्यांना कमी पाणी लागते, तर सोयाबीन, भात आणि इतर पाणी जास्त लागणाऱ्या पिकांचा विस्तार झाला आहे. यामुळे पावसावरील अवलंबित्व वाढले आहे आणि भूजल शोषणाला वेग आला आहे. अनेक राज्यांमध्ये भूजल पातळी धोकादायकपणे खाली गेली आहे. ट्यूबवेल आणि बोअरहोल्सच्या उपलब्धतेमुळे पाण्याचा वापर सोपा झाला आहे, परंतु संयमाची परंपरा कमकुवत झाली आहे.
हे देखील वाचा: वर्षातून 3 वेळा का साजरी केली जाते शिवरायांची जयंती? छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या जन्मतारखेचा नक्की वाद?
तलाव, पायऱ्या, विहिरी आणि लहान नद्या एकेकाळी ग्रामीण भारतातील जल सुरक्षेचे एक मजबूत आधारस्तंभ होते. आज, यापैकी बरेच अतिक्रमणांना बळी पडले आहेत किंवा घाणेरड्या नाल्यांमध्ये रूपांतरित झाले आहेत. शहरीकरण, अवैज्ञानिक बांधकाम आणि वाळू उत्खननामुळे नद्यांचा नैसर्गिक मार्ग विस्कळीत झाला आहे. जर आपण पारंपारिक जलस्रोतांचे पुनरुज्जीवन केले नाही, तर आपल्याला दर उन्हाळ्यात टँकर आणि गाड्यांद्वारे पाणी वाहून नेण्यास भाग पाडले जाईल. खरंच, पाणी व्यवस्थापनाला आपत्ती व्यवस्थापनासारखे मानण्याची वेळ आली आहे, प्रत्येक शहर आणि गावात पावसाचे पाणी साठवणे अनिवार्य केले आहे.
लेख – चंद्रमोहन द्विवेदी
याचे मूळ आर्टिकल वाचण्यासाठी आपण https://navbharatlive.com/ यावर क्लिक करावे
