रविवार, 8 नोव्हेंबर 2026
पुण्यातील वैज्ञानिक आणि औद्योगिक संशोधन परिषद (सीएसआयआर) आणि राष्ट्रीय रासायनिक प्रयोगशाळेच्या (एनसीएल) शास्त्रज्ञांनी जांभूळ मधातील कमी ग्लुकोज आणि उच्च अँटिऑक्सिडंट गुणधर्मांचे वैज्ञानिक पुराव्यांसह प्रमाणीकरण केले आहे. या संशोधनामुळे जांभूळ मध हा तुलनेने अधिक आरोग्यदायी नैसर्गिक गोड पदार्थ असल्याच्या समजुतीला बळ मिळाले आहे.
डॉ. उदय किरण मरेली यांच्या नेतृत्वाखालील संशोधन पथकाने महाबळेश्वर परिसरातून संकलित केलेल्या ८२ अस्सल जांभूळ मधाच्या नमुन्यांचा अभ्यास केला. न्यूक्लिअर मॅग्नेटिक रेझोनन्स (एनएमआर) आणि मास स्पेक्ट्रोमेट्री (एमएस) यांसारख्या अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाच्या साहाय्याने संशोधकांनी जांभूळ मधाची वैशिष्ट्यपूर्ण रासायनिक रचना प्रथमच सविस्तरपणे उलगडून दाखवली. अभ्यासात जांभूळ मधामध्ये ग्लुकोजचे प्रमाण तुलनेने कमी आणि फ्रुक्टोजचे प्रमाण अधिक असल्याचे आढळले. या साखरेच्या संयोजनामुळे रक्तातील साखरेची पातळी तुलनेने हळूहळू वाढते, असे मानले जाते. त्यामुळे कमी ग्लायसेमिक प्रभाव असलेले अन्नपदार्थ शोधणाऱ्यांसाठी जांभूळ मध हा उपयुक्त पर्याय ठरू शकतो, असे संशोधकांनी नमूद केले आहे.
संशोधनादरम्यान फेनॉलिक आम्ले आणि फ्लॅव्होनॉइड्स यांसारखी जैवसक्रिय संयुगेही ओळखण्यात आली. ही संयुगे मधाच्या उच्च अँटिऑक्सिडंट क्षमतेस कारणीभूत असून शरीरातील मुक्त मूलकांमुळे होणाऱ्या नुकसानापासून संरक्षण करण्यास मदत करतात.
या संशोधनातील आणखी एक महत्त्वाची बाब म्हणजे जांभूळ मधाची अस्सलता ओळखण्यासाठी विकसित करण्यात आलेली नवी वैज्ञानिक पद्धत. प्रगत रासायनिक प्रोफाइलिंगच्या मदतीने जांभूळ मधाचा विशिष्ट ‘मॉलिक्युलर फिंगरप्रिंट’ तयार करण्यात आला आहे. त्यामुळे अस्सल मध आणि भेसळयुक्त अथवा चुकीच्या लेबलिंगखाली विकल्या जाणाऱ्या उत्पादनांमधील फरक अचूकपणे ओळखणे शक्य होणार आहे.मधातील वाढत्या भेसळीच्या पार्श्वभूमीवर हे संशोधन गुणवत्ता नियंत्रण, अस्सलता पडताळणी आणि ग्राहकांचा विश्वास वाढविण्यासाठी महत्त्वाचे ठरणार आहे. हे निष्कर्ष ‘अप्लाइड फूड रिसर्च’ या आंतरराष्ट्रीय संशोधन नियतकालिकात प्रकाशित झाले आहेत.
