गुरुवार, 27 ऑगस्ट 2026
ANNAMAI : शेतीत AI क्रांती; आयआयटी रोपरचे शक्तिशाली एआय सांगणार पिकांना पाणी अन् खत देण्याची अचूक वेळ ( फोटो सौजन्य : सोशल मीडिया )
हवामानातील अचानक होणारे बदल, अनियंत्रित पाऊस, दुष्काळ आणि पिकांवर पडणारा कीड-रोगांचा प्रादुर्भाव ही आजघडीला भारतातील सर्वच शेतकऱ्यांसमोरील सर्वात मोठी आव्हाने बनली आहेत. अनेकदा हवामानाचा अचूक अंदाज न मिळाल्याने किंवा खत-पाण्याचे योग्य नियोजन न जमल्यामुळे शेतकऱ्यांचे मोठे आर्थिक नुकसान होते. आतापर्यंत शेती ही प्रामुख्याने अनुभवावर आणि अंदाजावर आधारित केली जात होती. मात्र, आता हाच पारंपरिक अंदाज मागे टाकून शेतीला आधुनिक तंत्रज्ञानाची जोड देण्यासाठी आयआयटी रोपर (IIT Ropar) पुढे आले आहे. आयआयटी रोपर भारत सरकारच्या सहकार्याने ANNAM.AI नावाचा एक क्रांतिकारी आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) प्लॅटफॉर्म विकसित करत आहे.
हे तंत्रज्ञान केवळ हवामानाची माहिती देण्यापुरते मर्यादित न राहता, शेतकऱ्यांना त्यांच्या शेतात खत आणि पाणी कधी द्यावे, कोणते पीक कोणत्या जमिनीत योग्य ठरेल आणि पिकावर कीड पडण्याची शक्यता कधी आहे, याची इत्थंभूत माहिती थेट मोबाईलवर देणार आहे. या प्रकल्पाचे मुख्य उद्दिष्ट म्हणजे भारतीय शेतीला केवळ अंदाजावर अवलंबून न ठेवता, अचूक डेटा आणि विज्ञानावर आधारित बनवणे हे आहे.
प्रकल्प संचालक आणि सीएपीएस (CAPS) चे डीन डॉ. पुष्पेंद्र सिंग यांच्या मार्गदर्शनाखाली हा महत्त्वाकांक्षी प्रकल्प आकारास येत आहे. डॉ. सिंग यांनी स्पष्ट केले की, आधुनिक तंत्रज्ञान, डिजिटल डेटा आणि प्रत्यक्ष कृषी क्षेत्रातील अनुभव एकत्र आणून एक स्मार्ट कृषी परिसंस्था (Smart Agricultural Ecosystem) तयार करणे हा ANNAM.AI चा मुख्य हेतू आहे. हा संपूर्ण प्लॅटफॉर्म प्रामुख्याने तीन अत्यंत महत्त्वाच्या घटकांवर आधारित आहे: स्वान वेदर स्टेशन (SWAN Weather Station), कृषी एआय (Krishi AI) आणि एसीई चॅटबॉट (ACE Chatbot).
हे देखील वाचा : Social Media Time Limit: आता फक्त 2 तासच Facebook आणि Instagram वापरता येणार, Meta चा नवीन नियम आहे तरी काय?
या प्रणालीअंतर्गत शेतकऱ्यांच्या शेतामध्ये किंवा १ ते ५ किलोमीटरच्या त्रिज्येमध्ये लहान आकाराची स्मार्ट ‘स्वान हवामान केंद्रे’ बसवली जातील. ही केंद्रे जमिनीतील आर्द्रता, हवेचे तापमान, पाऊस, वाऱ्याचा वेग आणि सूर्यप्रकाश यांसारखा स्थानिक डेटा सतत गोळा करतील. त्यानंतर हा संपूर्ण डेटा ‘कृषी एआय’ कडे पाठवला जाईल, जिथे मशीन लर्निंग अल्गोरिदमद्वारे या माहितीचे अत्यंत बारकाईने विश्लेषण केले जाईल आणि शेतकऱ्यांसाठी सोप्या भाषेत कृषी सल्ला तयार केला जाईल.
ANNAM.AI चा सर्वात महत्त्वाचा आणि शक्तिशाली भाग म्हणजे ‘कृषी एआय’. यात सेन्सर फ्युजन तंत्रज्ञानाचा (Sensor Fusion Technology) प्रभावी वापर करण्यात आला आहे. हे एआय प्रणाली उपग्रह प्रतिमा (Satellite Imagery), स्थानिक हवामान केंद्रांचा डेटा आणि जमिनीतील सेन्सर्सची माहिती एकत्रित करते.
या प्रणालीची सर्वात मोठी ताकद म्हणजे ही एआय सिस्टीम ५० लाखांहून अधिक पिकांच्या आणि कीड-रोगांच्या प्रतिमांद्वारे (Images) प्रशिक्षित (Trained) करण्यात आली आहे. जेव्हा एखादा शेतकरी आपल्या पिकाच्या बाधित पानाचा किंवा रोगाचा फोटो या ॲपवर अपलोड करेल, तेव्हा हे एआय अवघ्या काही सेकंदांत त्या रोगाचे निदान करेल आणि त्यावर कोणती कीटकनाशके किंवा उपाययोजना करावी, याचे अचूक मार्गदर्शन करेल.
हे देखील वाचा : Apple ला मिळणार नवा चेहरा! टीम कुक CEO पदावरून होणार पायउतार; कोण स्वीकारणार कंपनीची धुरा? जाणून घ्या
ग्रामीण भागात अनेकदा मोबाईल नेटवर्क किंवा इंटरनेटची मोठी समस्या असते. ही अडचण लक्षात घेऊन आयआयटी रोपरच्या संशोधकांनी SWAN हवामान केंद्रांमध्ये विशेष ‘स्मार्ट एआय चिप्स’ बसवल्या आहेत. या चिप्समुळे इंटरनेट कनेक्शन अत्यंत कमकुवत असले किंवा पूर्णपणे बंद पडले, तरीही हे उपकरण स्थानिक पातळीवर हवामानाचे विश्लेषण करून अचूक अंदाज वर्तवू शकते.
तसेच, भाषेची अडचण दूर करण्यासाठी यात ACE (ANNAM Chat Engine) हा प्रगत चॅटबॉट समाविष्ट करण्यात आला आहे. हा चॅटबॉट मराठी, हिंदी, पंजाबी, तमिळ, तेलगू आणि मल्याळम यांसारख्या विविध भारतीय भाषांमध्ये काम करतो. त्यामुळे महाराष्ट्रातील शेतकरी आपल्या मातृभाषेत म्हणजेच मराठीत बोलून किंवा टाईप करून शेतीविषयक कोणतेही प्रश्न विचारू शकतात आणि त्यांना त्वरित मराठीतच अचूक उत्तरे मिळतील.
हे प्रगत तंत्रज्ञान केवळ सध्याच्या परिस्थितीची माहिती देत नाही, तर भविष्यातील संकटांचा अंदाज लावण्यासही सक्षम आहे. मशीन लर्निंगच्या मदतीने अतिउष्णता, गारपीट किंवा संभाव्य कीड हल्ल्यांसारख्या धोक्यांची पूर्वसूचना शेतकऱ्यांना ३ ते ७ दिवस आधीच दिली जाईल.
या पूर्वसूचनेमुळे शेतकऱ्यांना आपल्या पिकांच्या संरक्षणासाठी आधीच उपाययोजना करता येतील. पिकांना पाणी कधी द्यायचे, खतांची मात्रा कधी आणि किती प्रमाणात टाकायची, याचे अचूक वेळापत्रक मिळाल्यामुळे पाण्याचा आणि खतांचा अनावश्यक अपव्यय टळेल. परिणामी, शेतकऱ्यांचा उत्पादनावरील खर्च कमी होऊन पिकांचे उत्पादन आणि गुणवत्ता मोठ्या प्रमाणावर वाढेल. हा प्रकल्प पूर्ण क्षमतेने सुरू झाल्यास भारतीय कृषी क्षेत्रात डेटा आणि एआयच्या वापराची एक नवी क्रांती घडून येईल.
