India Maritime Border: भारताची सागरी सीमा किती दूर आहे, भारतीय नौदल किती दूर तैनात केले जाऊ शकते; हे कसे ठरवले जाते? ( फोटो सौजन्य : सोशल मीडिया )
India Maritime Border : सध्या मध्यपूर्वेमध्ये युद्धसदृश परिस्थिती निर्माण झाली आहे. इराण आणि अमेरिका यांच्यातील तणावाचा परिणाम थेट जागतिक व्यापारावर होत आहे. नुकतीच हिंद महासागरातून परतणाऱ्या ‘IRIS Dena‘ या इराणी युद्धनौकेला अमेरिकन पाणबुडीने लक्ष्य केल्याची घटना समोर आली, ज्याने संपूर्ण जगाचे लक्ष वेधून घेतले. या पार्श्वभूमीवर, भारताच्या सागरी सीमा नेमक्या कुठपर्यंत आहेत आणि भारतीय नौदल किती दूरवर तैनात केले जाऊ शकते, असे प्रश्न सर्वसामान्यांच्या मनात निर्माण होत आहेत.
भारताच्या सागरी सीमांचे निर्धारण ‘संयुक्त राष्ट्रांच्या समुद्र कायद्यावरील अधिवेशन’ (UNCLOS, 1982) नुसार केले जाते. भारताने या आंतरराष्ट्रीय नियमांना आपल्या ‘प्रादेशिक जल, खंडीय शेल्फ, विशेष आर्थिक क्षेत्र आणि इतर सागरी क्षेत्र कायदा, १९७६’ द्वारे लागू केले आहे. या कायद्यानुसार भारताचे सागरी क्षेत्र तीन प्रमुख भागांत विभागले गेले आहे.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Persian Gulf Energy Supply: पर्शियन आखातातून कोणत्या देशांना ऊर्जा पुरवठा होतो; भारत त्यांच्यावर किती अवलंबून आहे?
भारताच्या मुख्य भूमीपासून किंवा बेसलाइनपासून १२ नॉटिकल मैल (सुमारे २२.२ किमी) पर्यंतचे क्षेत्र म्हणजे ‘प्रादेशिक पाणी’. या क्षेत्रावर भारताचे पूर्ण सार्वभौम अधिकार आहेत. जमिनीवर जसे भारताचे कायदे चालतात, तसेच या समुद्रात आणि त्यावरील हवाई क्षेत्रावरही भारताचे नियंत्रण असते. या भागात परवानगीशिवाय कोणत्याही परदेशी युद्धनौकेला प्रवेश मिळत नाही.
किनाऱ्यापासून २४ नॉटिकल मैल (सुमारे ४४.४ किमी) पर्यंतच्या क्षेत्राला ‘बफर झोन’ किंवा संलग्न क्षेत्र म्हटले जाते. या भागात भारताला पूर्ण सार्वभौमत्व नसले तरी, सीमाशुल्क (Customs), कर, इमिग्रेशन आणि प्रदूषण नियंत्रणाचे कायदे लागू करण्याचा अधिकार आहे. जर कोणी या भागात भारतीय कायद्यांचे उल्लंघन केले, तर नौदल किंवा तटरक्षक दल त्यांच्यावर कारवाई करू शकते.
Indian Navy Preparing 400-Strong Fleet Of Unmanned Surface Vessels For Indian Ocean 🇮🇳⚡ > Navy preparing to induct ~400 USVs over the next decade
> Mix of coastal surveillance and long-endurance ocean patrol platforms
> Some vessels expected to be armed for maritime security… pic.twitter.com/sNNTaFDnqN — The Tathya (@_TheTathya) March 8, 2026
credit – social media and Twitter
हा भारताच्या सागरी सामर्थ्याचा सर्वात मोठा भाग आहे. किनाऱ्यापासून २०० नॉटिकल मैल (सुमारे ३७० किमी) पर्यंतच्या क्षेत्रात भारताला नैसर्गिक संसाधनांवर विशेष अधिकार आहेत. मासेमारी, तेल आणि नैसर्गिक वायूचे उत्खनन, तसेच सागरी संशोधन करण्याचे अधिकार केवळ भारताला आहेत. भारताचे हे क्षेत्र तब्बल २० लाख चौरस किलोमीटरपेक्षा जास्त आहे.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Mojtaba Khamenei गायब की ठार? 28 फेब्रुवारीच्या हल्ल्यानंतरचे सर्वात मोठे गूढ; इस्रायलच्या रडारवर आता खामेनींचा वारस
अनेकांना असे वाटते की नौदल फक्त २०० नॉटिकल मैलांपर्यंतच जाऊ शकते, पण हे चुकीचे आहे. लष्करी आणि धोरणात्मक दृष्टिकोनातून भारतीय नौदल ‘ब्लू वॉटर नेव्ही’ म्हणून ओळखले जाते. याचा अर्थ असा की:
सध्याच्या जागतिक अस्थिरतेच्या काळात, विशेषतः होर्मुझच्या सामुद्रधुनीजवळ भारताचे १०% तेलवाहू टँकर अडकले असताना, नौदलाची भूमिका महत्त्वाची ठरते. भारताची सागरी सीमा केवळ संरक्षणासाठी नाही, तर आर्थिक समृद्धीसाठीही तितकीच महत्त्वाची आहे.
Ans: १ नॉटिकल मैल म्हणजे साधारणपणे १.८५२ किलोमीटर इतके अंतर होते.
Ans: होय, आंतरराष्ट्रीय कायद्यानुसार 'High Seas' मध्ये कोणतीही नौसेना मुक्तपणे फिरू शकते. परदेशी प्रादेशिक पाण्यात प्रवेश करण्यासाठी 'Innocent Passage' च्या नियमांचे पालन करावे लागते.
Ans: भारताची सागरी सीमा पाकिस्तान, मालदीव, श्रीलंका, इंडोनेशिया, थायलंड, म्यानमार आणि बांगलादेश या ७ देशांशी जोडलेली आहे.
