रविवार, 15 नोव्हेंबर 2026
Moon Magnetic Field: चंद्रावर होकायंत्र का काम करत नाही? फिरावं लागत दिशाहीन, वाचा विज्ञानाचं 'हे' रंजक रहस्य ( फोटो सौजन्य : सोशल मीडिया )
Moon Magnetic Field vs Earth : मानवाने चंद्रावर (Moon) पाऊल ठेवले, वसाहती उभारण्याच्या गप्पा सुरू झाल्या, पण एक मूलभूत प्रश्न नेहमी विचारला जातो – जर आपण चंद्रावर रस्ता चुकलो, तर पृथ्वीप्रमाणे होकायंत्र वापरून दिशा शोधता येईल का? याचे उत्तर ‘नाही’ असे आहे. पृथ्वीवर हजारो वर्षांपासून वापरले जाणारे हे साधे साधन चंद्राच्या भूमीवर पूर्णपणे निरुपय़ोगी ठरते. यामागे केवळ चंद्राचे अंतर नसून, चंद्राची अंतर्गत रचना आणि त्याचे विज्ञान कारणीभूत आहे.
पृथ्वीवर होकायंत्र काम करते कारण आपली पृथ्वी स्वतःच एका अवाढव्य चुंबकासारखी वागते. पृथ्वीचा गाभा (Core) हा अत्यंत उष्ण आणि वितळलेल्या स्वरूपात आहे, ज्यामुळे एक शक्तिशाली चुंबकीय क्षेत्र (Magnetic Field) तयार होते. हे क्षेत्र उत्तर आणि दक्षिण ध्रुवांना जोडलेले असते. याउलट, चंद्राचा गाभा अब्जावधी वर्षांपूर्वीच थंड होऊन घट्ट झाला आहे. त्यामुळे तिथे जागतिक स्तरावर कोणतेही चुंबकीय क्षेत्र निर्माण होत नाही. परिणामी, होकायंत्राच्या सुईला आकर्षित करण्यासाठी तिथे कोणतेही ‘मॅग्नेटिक पुल’ उपलब्ध नाही.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : India Nepal Ties: ‘तो तर फक्त ट्रेलर होता’ बालेन शाह ‘ॲक्शन मोडमध्ये येताच PM मोदींना पाठवला संदेश; वाचा नेमके काय म्हटले?
जर तुम्ही चंद्रावर होकायंत्र हातात धरले, तर त्याची सुई पृथ्वीप्रमाणे उत्तर दिशेला स्थिर होणार नाही. चुंबकीय आकर्षणाअभावी ती सुई दिशाहीनपणे गोल फिरत राहील किंवा थरथरत राहील. चंद्राच्या कवचातील काही जुन्या खडकांमध्ये आजही थोडेफार चुंबकत्व शिल्लक आहे, जे अब्जावधी वर्षांपूर्वीचे अवशेष आहेत. अशा परिस्थितीत, तुमचे होकायंत्र उत्तर दिशा दाखवण्याऐवजी जवळपासच्या एखाद्या चुंबकीय खडकाकडे किंवा तुमच्याच उपकरणांमधील धातूकडे आकर्षित होऊ शकते, जे दिशादर्शनासाठी अत्यंत धोकादायक ठरू शकते.
During a Grand Solar Minimum and a geomagnetic excursion, Earth becomes the dangerous place. A weak magnetic field means unstable radiation belts, ionospheric chaos, satellite failure, GPS collapse, and increased cosmic radiation at the surface. The Moon doesn’t suffer from… https://t.co/skxO3sWSc2 pic.twitter.com/keSGSm5Z71 — Open Minded Approach (@OMApproach) February 10, 2026
credit – social media and Twitter
मग प्रश्न उरतो की, अपोलो मोहिमेसारख्या प्रवासात अंतराळवीरांनी दिशा कशी ओळखली असेल? चंद्रावर होकायंत्र चालत नसल्यामुळे शास्त्रज्ञांनी ‘जायरोस्कोप’ (Gyroscope) सारख्या प्रगत उपकरणांचा वापर केला. याशिवाय, चंद्रावरील रोव्हर्समध्ये विशेष सेन्सर्स बसवलेले असतात. अंतराळवीर अनेकदा सूर्य, तारे आणि चंद्रावरील विवरे (Craters) यांचा संदर्भ घेऊन आपला मार्ग निश्चित करतात. इतकेच नाही तर, रोव्हरच्या टायरच्या खुणा पाहूनही परत येण्याचा मार्ग शोधला जातो.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : BRICS 2026: ‘आमच्याकडे आलात तर याद राखा!’ इराणचे UAE ला थेट युद्ध-आव्हान; भारत दोन्ही शत्रूंना आणणार एकाच टेबलावर
आज जेव्हा आपण चंद्रावर ‘लूनर बेस’ बनवण्याची स्वप्ने पाहत आहोत, तेव्हा तिथे स्वतःची ‘लूनर जीपीएस’ (Lunar GPS) प्रणाली विकसित करण्यावर काम सुरू आहे. कारण विज्ञानाच्या नियमांनुसार, नैसर्गिक रित्या होकायंत्र चंद्रावर कधीच काम करणार नाही. त्यामुळे चंद्राची सफर करायची असेल, तर केवळ होकायंत्रावर अवलंबून राहणे हा एक मोठा धोका ठरू शकतो.
Ans: नाही, पृथ्वीसारखे उत्तर आणि दक्षिण चुंबकीय ध्रुव चंद्रावर नाहीत, कारण त्याचा गाभा थंड आणि घट्ट आहे.
Ans: होकायंत्राची सुई कोणत्याही निश्चित दिशेला दाखवणार नाही; ती स्थानिक चुंबकीय खडकांच्या प्रभावाखाली विखुरलेली राहील.
Ans: अंतराळवीर दिशादर्शनासाठी जायरोस्कोप, खगोलीय स्थिती (तारे/सूर्य) आणि आधुनिक इलेक्ट्रॉनिक नेव्हिगेशन सिस्टीमचा वापर करतात.
