मंगळवार, 10 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य - Social Media
दरवर्षी लाखो तरुण UPSC Civil Services Examination पास करून अधिकारी बनण्याचे स्वप्न पाहतात. अनेक वर्षांच्या मेहनतीनंतर जेव्हा निकालात नाव येते, तेव्हा त्यांच्या आयुष्यात मोठा बदल होतो. निवड झालेल्या उमेदवारांना पुढील प्रशिक्षणासाठी Lal Bahadur Shastri National Academy of Administration (LBSNAA), मसूरी येथे पाठवले जाते. हिमालयाच्या कुशीत वसलेल्या या प्रतिष्ठित अकादमीत देशातील भावी प्रशासकीय अधिकारी घडवले जातात. येथे मिळणारे प्रशिक्षण हे केवळ अभ्यासापुरते मर्यादित नसून नेतृत्व, शिस्त आणि प्रशासनाची समज विकसित करण्यावर भर दिला जातो.
LBSNAA मध्ये पोहोचल्यानंतर सर्वप्रथम १५ आठवड्यांचा फाउंडेशन कोर्स घेतला जातो. या काळात Indian Administrative Service, Indian Police Service, Indian Foreign Service आणि Indian Revenue Service या सर्व सेवांतील अधिकारी एकत्र प्रशिक्षण घेतात. या कोर्सचा मुख्य उद्देश म्हणजे वेगवेगळ्या सेवांतील अधिकाऱ्यांमध्ये समन्वय आणि आयुष्यभर टिकणारी मैत्री निर्माण करणे. वर्गात कायदा, अर्थशास्त्र, सार्वजनिक प्रशासन आणि भारताचा इतिहास यांसारख्या विषयांचे सखोल शिक्षण दिले जाते. विविध राज्यांतील आणि संस्कृतीतील उमेदवार एकत्र राहिल्यामुळे भारताच्या विविधतेची ओळखही जवळून होते.
फाउंडेशन कोर्स पूर्ण झाल्यानंतर प्रत्येक सेवेसाठी वेगवेगळ्या अकादमीत विशेष प्रशिक्षण दिले जाते. उदाहरणार्थ, IPS अधिकाऱ्यांना Sardar Vallabhbhai Patel National Police Academy, हैदराबाद येथे पाठवले जाते. IFS अधिकाऱ्यांचे प्रशिक्षण दिल्लीतील Sushma Swaraj Institute of Foreign Service येथे होते, तर IRS अधिकाऱ्यांना नागपूरमधील National Academy of Direct Taxes येथे प्रशिक्षण दिले जाते. मात्र IAS अधिकारी जवळपास दोन वर्षे LBSNAA मध्ये राहून प्रशासनाचे बारकावे शिकतात.
अकादमीतील जीवन अत्यंत शिस्तबद्ध असते. सकाळी साधारण ६ वाजता पीटी किंवा योगाने दिवसाची सुरुवात होते. सकाळी ९ ते सायंकाळी ४ या वेळेत वर्गात व्याख्याने आणि केस स्टडीज घेतल्या जातात. संध्याकाळी क्रीडा, घोडेस्वारी, पोहणे अशा उपक्रमांमध्ये सहभाग घ्यावा लागतो. रात्रीचे जेवणही औपचारिक पद्धतीने होते, ज्यामध्ये अधिकाऱ्यांना डाइनिंग शिष्टाचार शिकवले जातात. प्रशिक्षणाचा एक महत्त्वाचा भाग म्हणजे ‘भारत दर्शन’. या दौऱ्यात अधिकारी देशातील विविध राज्यांना भेट देतात आणि प्रशासनातील प्रत्यक्ष आव्हानांची ओळख करून घेतात. याशिवाय हिमालयीन ट्रेकिंगही प्रशिक्षणाचा भाग असतो, ज्यामुळे शारीरिक आणि मानसिक ताकद वाढवण्याचा उद्देश असतो.
अकादमीतील प्राथमिक प्रशिक्षणानंतर IAS अधिकाऱ्यांना त्यांच्या कॅडर राज्यात एक वर्षासाठी जिल्हा प्रशिक्षण दिले जाते. येथे ते उपविभागीय अधिकारी (SDM) म्हणून प्रत्यक्ष कामाचा अनुभव घेतात. सरकारी यंत्रणा कशी काम करते, फाइल प्रक्रिया कशी होते आणि नागरिकांच्या समस्या कशा सोडवायच्या याचे प्रत्यक्ष ज्ञान त्यांना मिळते. प्रशिक्षणादरम्यान अधिकाऱ्यांना पूर्ण पगार मिळत नाही, परंतु सातव्या वेतन आयोगानुसार लेव्हल-10 अंतर्गत सुमारे ₹56,100 इतके स्टायपेंड दिले जाते. मात्र यातून मेस, निवास आणि इतर खर्च वजा झाल्यानंतर अधिकाऱ्यांच्या हातात साधारण ₹35,000 ते ₹40,000 इतकी रक्कम राहते.
