महाराष्ट्राचा इतिहास हा शौर्य, पराक्रम आणि प्रगतीशील विचारांनी समृद्ध आहे. या पवित्र भूमीला छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्य स्थापनेचा आणि त्यानंतर मराठा साम्राज्याच्या अद्भूत विस्ताराचा जाज्वल्य वारसा लाभला आहे. या साम्राज्याला मजबूत करण्यात आणि महाराष्ट्राची संस्कृती टिकवून ठेवण्यात अनेक कर्तबगार राजघराण्यांनी व सरदारांनी आपले संपूर्ण आयुष्य पणाला लावले. या घराण्यांनी केवळ युद्धभूमीवरच पराक्रम गाजवला नाही, तर कला, शिक्षण, उद्योग आणि समाजसुधारणांच्या क्षेत्रातही महत्त्वपूर्ण योगदान दिले. आज मराठा साम्राज्य इतिहास दाखल झाले असले, तरी या राजघराण्यांचे वंशज आजही अत्यंत आदराने समाजमन आणि राजकारणात सक्रिय आहेत. त्यांच्या ऐतिहासिक वास्तू आणि राजवाडे आजही महाराष्ट्राच्या आणि देशाच्या वैभवशाली भूतकाळाची साक्ष देत दिमाखात उभे आहेत.

कोल्हापूरचे छत्रपती भोसले घराणे: छत्रपती राजाराम महाराज व महाराणी ताराबाई यांच्या वारशामधून पुढे आलेले हे घराणे सामाजिक सुधारणांसाठी ओळखले जाते; सध्या याचे प्रमुख खासदार छत्रपती शाहू महाराज (द्वितीय) हे आहेत. या ऐतिहासिक घराण्याचे निवासस्थान कोल्हापूर येथील भव्य 'न्यू पॅलेस' (New Palace) हा राजवाडा आहे.

सातारचे छत्रपती भोसले घराणे: छत्रपती संभाजी महाराज व छत्रपती शाहू महाराज यांच्या परंपरेतून स्थापन झालेली ही मराठा साम्राज्याची मुख्य गादी असून, सध्या त्याचे १३ वे वंशज खासदार छत्रपती उदयनराजे भोसले हे आहेत. या घराण्याचा मुख्य ऐतिहासिक राजवाडा सातारा येथील 'जुना राजवाडा' आणि 'नवा राजवाडा' हा आहे.उदयनराजे यांचा राहता वाडा जलमंदिर महाल म्हणून प्रसिद्ध आहे.

नागपूरचे भोसले घराणे: पूर्व भारतात मराठा साम्राज्याचा विस्तार करणाऱ्या या घराण्याचे सध्याचे प्रमुख राजे मुधोजी भोसले (तृतीय) हे असून ते नागपुरात विविध सामाजिक व सांस्कृतिक संस्थांचे नेतृत्व करतात. या राजघराण्याचे ऐतिहासिक निवासस्थान नागपूर येथील 'भोसलेवाडा' (महल) हे आहे.

सावंतवाडीचे भोसले घराणे: कोकणातील कला, संस्कृती आणि लाकडी खेळण्यांना राजाश्रय देणाऱ्या या स्वतंत्र घराण्याचे कार्य सध्या राजे लखमराजे भोसले हे पाहत आहेत. हे राजघराणे सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील सावंतवाडी येथील ऐतिहासिक 'सावंतवाडी पॅलेस' (Sawantwadi Palace) मध्ये निवास करते.

बडोद्याचे गायकवाड घराणे: गुजरात मधील बडोदा येथे शक्तिशाली राज्य स्थापन करणाऱ्या या पुरोगामी घराण्याचे सध्याचे प्रमुख महाराजा समरजितसिंह गायकवाड हे आहेत. हे राजकुटुंब बडोदा (वडोदरा) येथील जगातील सर्वात मोठ्या खाजगी निवासस्थानांपैकी एक असलेल्या भव्य 'लक्ष्मी विलास पॅलेस' (Lakshmi Vilas Palace) मध्ये निवास करते.

ग्वाल्हेरचे शिंदे (सिंधिया) घराणे: उत्तर भारताच्या राजकारणात किंगमेकर ठरलेल्या या प्रभावशाली घराण्याचे सध्याचे प्रमुख केंद्रीय मंत्री ज्योतिरादित्य शिंदे हे आहेत. या श्रीमंत घराण्याचे भव्य व ऐतिहासिक निवासस्थान ग्वाल्हेर येथील जगप्रसिद्ध 'जय विलास पॅलेस' (Jai Vilas Palace) हे आहे. हा महाल ४००० करोड रुपयांचा आहे.

इंदूरचे होळकर घराणे: सुभेदार मल्हारराव आणि पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर यांनी अजरामर केलेल्या या घराण्याचे सध्याचे वारसदार महाराजा रिचर्ड होळकर आणि यशवंतराव होळकर हे आहेत. या घराण्याचा मुख्य ऐतिहासिक राजवाडा इंदूर येथील 'राजवाडा' (Holkar Palace) आणि महेश्वर येथील 'महेश्वर किल्ला/वाडा' हा आहे.






