IUCAA Pune: नऊ महिन्यांच्या दुर्मीळ ‘तारकीय ग्रहणाचा’ शोध; विशाल रिंग प्रणालीमुळे ताऱ्याची चमक कमी
या संशोधनात डॉ. सारंग शाह, जोनाथन मार्शल (अकॅडेमिया सिनीका संलग्न) तसेच आशिष महाबळ (कॅलिफोर्निया इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी) यांनी सहभाग घेतला. वैज्ञानिकांच्या मते, हा तारा सूर्यापेक्षा थोडा जड आणि जवळपास दुप्पट आकाराचा आहे. २०२४ च्या शेवटापासून ते २०२५ च्या मध्यापर्यंत सुमारे २०० दिवस हा तारा मंदावत राहिला. त्याची चमक सुमारे ९७ टक्क्यांपर्यंत घटली होती. सुरुवातीला ताऱ्यात काही बदल झाला असावा असा अंदाज होता; मात्र अभ्यासातून तारा स्थिर असल्याचे स्पष्ट झाले. त्यामुळे ही घटना ताऱ्यामुळे नव्हे, तर त्याच्या समोरून गेलेल्या एका मोठ्या उप-तारकीय वस्तूमुळे घडल्याचे निष्पन्न झाले.
संशोधकांच्या मते, ही वस्तू बहुधा ‘ब्राउन ड्वार्फ’ प्रकारातील असून तिच्याभोवती प्रचंड आणि दाट वलयांची प्रणाली आहे. या वलयांचा बाहेरील भाग पातळ असल्याने सुरुवातीला प्रकाश कमी झाल्याचे जाणवले नाही; पण घन भाग समोर आल्यावर ताऱ्याची चमक स्पष्टपणे घटली. अशा प्रकारचे ग्रहण घडण्यासाठी तारा, त्याचा साथीदार आणि पृथ्वी यांची अचूक सरळ रेषा तयार होणे आवश्यक असते, त्यामुळे अशा घटना अत्यंत क्वचित दिसतात.
Dinvishesh : इटालियन शास्त्रज्ञ गॅलिलिओ गॅलिली यांचा जन्मदिन; जाणून घ्या 15 फेब्रुवारीचा इतिहास
इतिहासातील नोंदी तपासल्यावर हा तारा १९३७ आणि १९८१ मध्येही मंदावल्याचे आढळले. ही माहिती ‘डिजिटल ॲक्सेस टू अ स्काय सेंच्युरी’ या प्रकल्पातून मिळाली असून तो हार्वर्ड कॉलेज वेधशाळा येथील जुन्या छायाचित्रफलकांचे डिजिटायझेशन करतो. यावरून सुमारे दर ४३ वर्षांनी अशी घटना घडत असल्याचे संकेत मिळतात आणि जुन्या वैज्ञानिक नोंदी जतन करण्याचे महत्त्वही अधोरेखित होते.
या ताऱ्यातील बदल प्रथम ‘ऑल-स्काय ऑटोमेटेड सर्व्हे फॉर सुपरनोव्हा’ या आकाश सर्वेक्षणातून आढळला. हा उपक्रम ओहायो स्टेट विद्यापीठ चालवते. तसेच ‘ॲस्टरॉइड टेरेस्ट्रियल-इम्पॅक्ट लास्ट अलर्ट सिस्टिम’ या प्रणालीनेही निरीक्षणात मदत केली. शास्त्रज्ञांच्या मते, या शोधामुळे उप-तारकीय वस्तू, त्यांच्याभोवती निर्माण होणारी वलये आणि अशा प्रणाली कशा तयार होतात याबाबत अधिक माहिती मिळू शकते. भविष्यात मोठ्या दुर्बिणींच्या साहाय्याने या ताऱ्याचा अधिक सखोल अभ्यास केला जाणार असून खगोलशास्त्रातील अनेक गूढ प्रश्न उलगडण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.
