सार्वजनिक वाचनालयाच्या तिजोरीत ऐतिहासिक ठेवा, भंडाऱ्यात सापडली शिवरायांच्या काळातील दुर्मिळ 'होन'
भंडारा जिह्ल्यातील वाचन संस्कृतीची वैभवशाली जपणाऱ्या गांधी चौक येथील सार्वजनिक वाचनालयात छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळातील अत्यंत दुर्मिळ – असे सोन्याचे ‘होन’ हे नाणे आढळले आहे. वाचनालयाच्या १६४ वर्षांच्या इतिहासात प्रथमच हा ऐतिहासिक ठेवा समोर आल्याने शिवप्रेमी आणि इतिहास संशोधकांमध्ये उत्साहाचे वातावरण निर्माण झाले आहे. वाचनालयाच्या नवीन वास्तूचे शिल्पकार भाऊसाहेब दलाल यांनी जुन्या वास्तूतील एक पुरातन तिजोरी या इमारतीत आणली होती. अनेक वर्षांपासून या तिजोरीच्या किल्ल्या हरवल्या असल्याने ती बंदच होती. मात्र, काही महिन्यांपूर्वी उत्सुकतेपोटी नवीन किल्ली तयार करून ही तिजोरी उघडण्यात आली. तेव्हा या जुन्या कागदपत्रांच्या कप्प्यात हे दुर्मिळ होन सापडले.(फोटो सौजन्य – सोशल मीडिया)
हा ठेवा वाचनालयाकडे नेमका कधी आणि कोणामार्फत आला, याचा इतिहास अद्याप स्पष्ट होऊ शकलेला नाही. पुरातत्त्व विभागाच्या संशोधनाची प्रतीक्षाः भंडाऱ्यात सापडलेले हे नाणे इतिहासाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे मानले जात आहे. विदर्भातील एका सार्वजनिक संस्थेकडे हा ठेवा कसा पोहोचला, याबाबत आता पुरातत्त्व विभाग काय प्रकाश टाकतो, याकडे सर्वांचे लक्ष लागले आहे. सध्या हे नाणे पाहण्यासाठी वाचनालयात नागरिकांची गर्दी होत आहे.
वाचनालयाच्या तिजोरीत सापडलेल्या या सोन्याच्या नाण्याच्या एका बाजूला ‘श्री राजा शिव’ अशी अक्षरे कोरलेली असून दुसऱ्या बाजूला ‘छत्रपति’ असा मजकूर आहे. १६७४ मध्ये छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या राज्याभिषेकावेळी हे चलन चलनात आले होते. उपलब्ध माहितीनुसार, आतापर्यंत महाराजांचे केवळ ६ होन उपलब्ध झाले असून त्यापैकी एक राष्ट्रीय संग्रहालय नवी म्युझियममध्ये आहे. या दुर्मिळ नाण्याचे वजन दिल्ली आणि एक मुंबईच्या प्रिन्स ऑफ वेल्स २.८४९० ग्रॅम असून व्यास १.२ सेंटीमीटर आहे.
वाचनालयाची ही तिजोरी अनेक दशकांनंतर उघडली तेव्हा हा शिवकालीन अमूल्य ठेवा आमच्या हाती लागला. शिवरायांच्या राज्याभिषेकाचे हे प्रतीक वाचनालयाच्या संग्रही असणे ही अभिमानाची बाब आहे. पुरातत्त्व विभागाने या नाण्याविषयी अधिक संशोधन आणि खुलासा करावा, अशी आमची विनंती आहे. हा दुर्मिळ ठेवा आता शिवप्रेमीना पाहण्यासाठी वाचनालयात ठेवण्यात आला आहे, असे मत धनंजय दलाल, अध्यक्ष, सार्वजनिक वाचनालय, भंडारा यांनी व्यक्त केले आहे.
