शुक्रवार, 21 ऑगस्ट 2026
फोटो सौजन्य- फेसबुक
‘मैहर’ या नावाशी माता सतीची कथा जोडली जाते. पौराणिक कथेनुसार, भगवान शिव सतीचे पार्थिव शरीर घेऊन जात असताना सतीचा हार या परिसरात पडला. हिंदीतील ‘माई’ म्हणजे माता आणि ‘हार’ म्हणजे हार, त्यामुळे या प्रदेशाला ‘मैहर’ असे नाव पडल्याची श्रद्धा आहे. स्थानिक परंपरेत ही कथा आजही अत्यंत श्रद्धेने सांगितली जाते.
माता शारदा देवीचे हे स्थान ५१ शक्तिपीठांपैकी एक मानले जाते. त्यामुळे मैहरला केवळ एक मंदिर किंवा पर्यटनस्थळ म्हणून नव्हे, तर शक्ती उपासनेच्या परंपरेतील महत्त्वाचे तीर्थस्थान म्हणून पाहिले जाते. मात्र शक्तिपीठांची संख्या आणि प्रत्येक शक्तिपीठाशी संबंधित आख्यायिकांमध्ये विविध परंपरांनुसार फरक आढळतो.
शारदा मातेचे मंदिर त्रिकूट पर्वताच्या परिसरात वसलेले आहे. आजूबाजूला विंध्य आणि कैमूर पर्वतरांगांचा नैसर्गिक परिसर असल्याने या तीर्थक्षेत्राला धार्मिकतेबरोबरच निसर्गसौंदर्याचीही जोड मिळते. मैहरचे मंदिर धार्मिक आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाचे स्थान आहे.
मंदिराच्या दर्शनासाठी भाविक पारंपरिक पायऱ्यांचा मार्ग निवडतात. या चढाईला अनेक भाविक आध्यात्मिक साधनेचा भाग मानतात. प्रत्येक पायरीसोबत देवीचे नामस्मरण करत मंदिराच्या दिशेने जाण्याची परंपरा अनेक भक्तांमध्ये दिसून येते. ज्यांना पायऱ्या चढणे शक्य नाही, त्यांच्यासाठी रोपवे हा सोयीचा पर्याय आहे. रोपवेच्या माध्यमातूनही मंदिरापर्यंत पोहोचता येते.
मैहरच्या धार्मिक आख्यायिकांमध्ये आल्हा आणि उदल या दोन पराक्रमी योद्ध्यांना विशेष स्थान आहे. स्थानिक परंपरेनुसार हे दोन्ही भाऊ शारदा मातेचे अनन्य भक्त होते. उपलब्ध माहितीनुसार, आल्हा आणि उदल हे राजा परमर्दिदेव चंदेल यांच्या काळातील प्रसिद्ध योद्धे होते आणि शारदा देवीचे भक्त म्हणून त्यांची परंपरा आजही जपली जाते.
आल्हाने या परिसरात देवीची कठोर तपश्चर्या केली आणि देवीचे दर्शन घेतले, अशी लोकश्रद्धा आहे. काही लोकप्रिय कथांमध्ये त्याने दीर्घकाळ तपश्चर्या केल्याचे सांगितले जाते. या श्रद्धेमुळेच आजही ‘आल्हा-उदल’ हे नाव मैहरच्या शारदा मंदिराशी घट्ट जोडले गेले आहे.
डोंगराच्या पायथ्याशी आल्हा देव मंदिर, आल्हा तलाव आणि आखाडा अशी स्थळे आजही पाहायला मिळतात. उपलब्ध माहितीनुसार, आल्हा तलाव आणि आखाडा या परंपरेशी संबंधित स्थळे आजही अस्तित्वात आहेत.
मैहरशी संबंधित सर्वाधिक चर्चिल्या जाणाऱ्या श्रद्धांपैकी एक म्हणजे आल्हा आजही देवीच्या दर्शनासाठी येतो, असे सांगितले जाते. स्थानिक आख्यायिकेनुसार, पहाटेच्या वेळी आल्हा देवीची पूजा करण्यासाठी मंदिरात येतो आणि त्याच्या पूजेच्या खुणा दिसतात, अशी भक्तांची श्रद्धा आहे. ही गोष्ट ऐतिहासिक पुरावा म्हणून नव्हे, तर मैहरच्या लोकपरंपरेचा आणि भक्तीविश्वाचा भाग म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. मध्य प्रदेश पर्यटनानेही आल्हाच्या दररोज देवीच्या दर्शनाला येण्याच्या लोकश्रद्धेचा उल्लेख केला आहे.
याच श्रद्धेमुळे मैहरच्या मंदिराभोवती एक गूढ आणि आध्यात्मिक वातावरण निर्माण झाले आहे. मंदिराच्या धार्मिक महत्त्वाबरोबरच या आख्यायिका भाविकांच्या अनुभवविश्वाचा महत्त्वाचा भाग बनल्या आहेत.
मैहरचा इतिहास केवळ शारदा मंदिरापुरता मर्यादित नाही. उपलब्ध माहितीनुसार या प्रदेशाचा इतिहास प्राचीन काळापर्यंत पोहोचतो. पुढे मैहर हे संस्थान म्हणूनही विकसित झाले. मंदिराच्या परिसराचा विकास आणि भाविकांसाठी आवश्यक सुविधा निर्माण करण्यामध्ये तत्कालीन राजघराण्याचे योगदान होते.
मंदिरापर्यंत जाण्यासाठी पायऱ्या, पाण्याच्या बावड्या आणि यात्रेकरूंसाठी धर्मशाळा उभारण्याच्या कामाचाही इतिहासात उल्लेख आढळतो. त्यामुळे आज दिसणाऱ्या तीर्थक्षेत्राच्या मागे केवळ धार्मिक श्रद्धा नाही, तर अनेक पिढ्यांच्या प्रयत्नांचा इतिहासही दडलेला आहे.
मैहरची ओळख आणखी एका महत्त्वाच्या कारणामुळे आहे. मैहर घराणा. प्रसिद्ध सरोदवादक आणि संगीतगुरू उस्ताद अल्लाउद्दीन खान यांच्यामुळे मैहर भारतीय शास्त्रीय संगीताच्या नकाशावर विशेष स्थान मिळवते.
उस्ताद अल्लाउद्दीन खान यांनी मैहरमध्ये संगीताची समृद्ध परंपरा रुजवली. त्यांच्या शिष्यांमध्ये पंडित रविशंकर आणि उस्ताद अली अकबर खान यांसारख्या दिग्गजांचा समावेश होता. मैहर घराण्याचा हा वारसा आजही भारतीय शास्त्रीय संगीताच्या इतिहासातील महत्त्वाचा अध्याय मानला जातो.
अशा प्रकारे मैहरमध्ये एकाच वेळी देवीची भक्ती, योद्ध्यांच्या आख्यायिका आणि भारतीय शास्त्रीय संगीताची परंपरा यांचा अनोखा संगम पाहायला मिळतो.
नवरात्रीच्या काळात मैहरमध्ये भाविकांची मोठी गर्दी होते. उपलब्ध माहितीनुसार वर्षातील दोन्ही नवरात्रींमध्ये येथे मोठ्या प्रमाणावर मेळावे भरतात आणि लाखो भाविक मैहरला येतात. या काळात मंदिर परिसरात भक्तिमय वातावरण निर्माण होते. देवीच्या दर्शनासाठी दूरदूरवरून भाविक येतात. नवस, पूजा, अभिषेक आणि विविध धार्मिक विधींमधून शारदा मातेप्रती असलेली श्रद्धा व्यक्त केली जाते.
मैहरला भेट देणाऱ्या भाविकांसाठी शारदा मंदिर हा मुख्य केंद्रबिंदू असला, तरी परिसरात इतरही अनेक धार्मिक आणि ऐतिहासिक स्थळे आहेत. आल्हा देव मंदिर, गोलामठ मंदिर, आल्हा-उदल जलाशय, नीलकंठ आश्रम आणि इतर स्थळांचा समावेश मैहर जिल्ह्याच्या पर्यटनस्थळांमध्ये केला जातो. म्हणूनच मैहरची यात्रा ही केवळ देवीच्या दर्शनापुरती मर्यादित राहत नाही. येथे धार्मिक श्रद्धेबरोबरच इतिहास, लोकपरंपरा, वास्तू, निसर्ग आणि संगीताचा अनुभव घेता येतो.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
