सोमवार, 19 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
मार्कंडेय पुराणात धर्म आणि अध्यात्माबरोबरच अनेक प्रेरणादायी कथा आढळतात. त्यामुळे हे पुराण केवळ धार्मिक ग्रंथ नसून जीवनाला योग्य दिशा देणारे ज्ञानकोश मानले जाते.
मार्कंडेय पुराणात सुमारे नऊ हजार श्लोक असल्याचे मानले जाते. यामध्ये सृष्टीची निर्मिती, मन्वंतरांचे वर्णन, विविध राजे आणि ऋषींच्या कथा, धर्मशास्त्रीय विचार आणि देवीचे माहात्म्य यांचा समावेश आहे.
या पुराणातील संवाद मुख्यतः जैमिनी ऋषी आणि धर्मज्ञ पक्षी यांच्या संवादरूपाने मांडलेला आहे. विविध प्रश्नांच्या माध्यमातून धर्म, कर्म, मोक्ष आणि जीवनाचे तत्त्वज्ञान स्पष्ट केले जाते.
देवीमाहात्म्य (दुर्गासप्तशती)
मार्कंडेय पुराणातील सर्वात प्रसिद्ध भाग म्हणजे देवीमाहात्म्य. यामध्ये आदिशक्ती देवीने विविध असुरांचा केलेला संहार वर्णन केला आहे.
महिषासुर वध
अत्यंत बलवान असुर महिषासुर याने देवतांना पराभूत केले. तेव्हा सर्व देवतांच्या तेजापासून देवी दुर्गेचा अवतार झाला. देवीने नऊ दिवस युद्ध करून महिषासुराचा वध केला.
यामुळेच नवरात्रोत्सवात देवीची उपासना केली जाते.
शुंभ-निशुंभ वध
शुंभ आणि निशुंभ या असुरांनी स्वर्गावर अधिकार मिळवला. देवीने चामुंडा, काली आणि इतर शक्तींच्या साहाय्याने त्यांचा संहार केला.
रक्तबीजाची कथा
रक्तबीज या असुराच्या रक्ताचा प्रत्येक थेंब जमिनीवर पडताच नवीन असुर निर्माण होत असे. देवी कालीने त्याचे रक्त जमिनीवर पडू न देता त्याचा वध केला. ही कथा दुष्ट प्रवृत्तींच्या संपूर्ण नाशाचे प्रतीक मानली जाते.
मदालसेची कथा
मार्कंडेय पुराणातील अत्यंत प्रसिद्ध कथा म्हणजे राणी मदालसा आपल्या मुलांना लहानपणापासून आत्मज्ञानाचे शिक्षण देत असे. ती मुलांना सांगत असे की—
“तू शरीर नाहीस, तू शुद्ध आत्मा आहेस.”
तिच्या उपदेशामुळे तिचे पुत्र ज्ञानी व वैराग्यशील बनले. ही कथा भारतीय संस्कृतीतील आदर्श मातृत्वाचे प्रतीक मानली जाते.
सत्यासाठी सर्वस्वाचा त्याग करणारे राजा हरिश्चंद्र यांची कथा या पुराणात वर्णिली आहे. राजा हरिश्चंद्राने सत्यपालनासाठी राज्याचा त्याग केला, पत्नी व पुत्रापासून दूर राहिले आणि स्मशानात काम केले. शेवटी त्यांच्या सत्यनिष्ठेवर प्रसन्न होऊन देवतांनी त्यांना पुन्हा वैभव प्राप्त करून दिले.
या पुराणात विविध मनू आणि त्यांच्या काळातील घटनांचे वर्णन आले आहे. सृष्टीच्या विविध चक्रांमध्ये धर्म कसा बदलतो, विविध देवता आणि ऋषी कसे कार्य करतात याची माहिती दिली आहे.
सर्वात अद्भुत प्रसंगांपैकी हा एक प्रसंग आहे.
मार्कंडेय ऋषी यांनी महाप्रलयाचे दर्शन घेतले. संपूर्ण विश्व जलमय झालेले असताना त्यांना वडाच्या पानावर विसावलेले बालरूपातील भगवान विष्णू दिसले. भगवान विष्णू यांच्या या दर्शनातून सृष्टीच्या अनंतत्वाचे आणि ईश्वराच्या सर्वव्यापकतेचे तत्त्व स्पष्ट केले आहे.
अलर्क यांना वैराग्य आणि आत्मज्ञान प्राप्त करण्यासाठी दत्तात्रेय यांनी उपदेश केला. या कथेतून सांसारिक मोहाचा त्याग आणि आत्मसाक्षात्काराचे महत्त्व सांगितले आहे.
मार्कंडेय पुराणामध्ये दानधर्म, सत्यपाल, गुरुभक्ती, मातापित्यांचा आदर, अहिंसा, संयम यांचे अत्यंत सुंदर विवेचन आढळते.
मार्कंडेय पुराणातील देवीमाहात्म्याला स्वतंत्र ग्रंथाचा दर्जा प्राप्त झाला आहे. यालाच दुर्गासप्तशती, चंडीपाठ किंवा देवीसप्तशती असेही म्हणतात. नवरात्र, चैतन्यपूजन, संकट निवारण आणि शक्ती उपासनेसाठी या ग्रंथाचे पठण केले जाते.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: मार्कंडेय पुराण हे हिंदू धर्मातील अठरा महापुराणांपैकी एक महत्त्वाचे पुराण आहे. यात धर्म, नीती, भक्ती, सृष्टीची निर्मिती, योग आणि आदिशक्तीचे माहात्म्य यांचे सविस्तर वर्णन आढळते.
Ans: हे पुराण महान ऋषी मार्कंडेय ऋषी यांच्या नावाने ओळखले जाते. त्यांच्या कथांमुळे आणि उपदेशांमुळे या पुराणाला हे नाव प्राप्त झाले.
Ans: महिषासुर वध, शुंभ-निशुंभ वध, रक्तबीज कथा, मदालसेची कथा, राजा हरिश्चंद्रांची कथा, मार्कंडेय ऋषींचे प्रलयदर्शन आणि दत्तात्रेय-अलर्क संवाद या प्रमुख कथा आहेत.
