रासायनिक युद्धातील सर्व बळींचा स्मृतिदिन हा २००५ पासून दरवर्षी ३० नोव्हेंबर रोजी साजरा केला जाणारा वार्षिक कार्यक्रम आहे. ( फोटो सौजन्य : सोशल मीडिया)
Day of Remembrance for Victims of Chemical Warfare : ३० नोव्हेंबर हा दिवस जगाच्या इतिहासातील एका अत्यंत वेदनादायी आणि भीषण वास्तवाची आठवण करून देतो. ‘रासायनिक युद्धातील सर्व बळींचा स्मृतिदिन’ (Nuclear Politics) म्हणून ओळखला जाणारा हा दिवस २००५ पासून दरवर्षी साजरा केला जातो. या दिवसामागील मुख्य उद्देश म्हणजे जगभरात झालेल्या रासायनिक हल्ल्यांमध्ये मृत्युमुखी पडलेल्या लाखो निष्पाप लोकांना श्रद्धांजली अर्पण करणे आणि भविष्यात अशा अमानवी शस्त्रांच्या वापराला कायमस्वरूपी आळा घालण्याची जाणीव निर्माण करणे.
पहिल्या आणि दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात रासायनिक शस्त्रांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर झाला. क्लोरीन, मस्टर्ड गॅस, सरीन, फॉसजीन यांसारख्या विषारी वायूंमुळे सैनिकच नाही, तर सामान्य नागरिक, स्त्रिया आणि बालकेही मोठ्या प्रमाणावर बाधित झाले. दहशत, वेदना आणि मृत्यू यांचे भयावह दर्शन जगाने पाहिले. या प्राणघातक शस्त्रांचे परिणाम इतके गंभीर होते की काही लोक कायमचे आंधळे झाले, काहींची त्वचा जळून गेली, तर अनेक जण श्वास घेण्यास असमर्थ झाले. या भीषणतेतून मानवजात सावध झाली आणि रासायनिक शस्त्रांचे पूर्ण उच्चाटन करण्याची गरज ओळखण्यात आली.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : जागतिक चर्चेचा मध्यवर्ती चेहरा असलेले रशियन राष्ट्राध्यक्ष ‘Vladimir Putin’ यांच्याविरुद्ध अटक वॉरंट; आता कसे करणार भारत दौरा?
याच पार्श्वभूमीवर १९९७ मध्ये ‘रासायनिक शस्त्रे करार’ म्हणजेच केमिकल वेपन्स कन्व्हेन्शन अंमलात आले. या करारामुळे रासायनिक शस्त्रांचा विकास, उत्पादन, साठा आणि वापर यावर आंतरराष्ट्रीय स्तरावर बंदी घालण्यात आली. या कराराचे पालन सुनिश्चित करण्यासाठी नेदरलँड्समधील द हेग शहरात रासायनिक शस्त्रे प्रतिबंधक संघटना अर्थात OPCW ची स्थापना करण्यात आली. ही संघटना जागतिक पातळीवर रासायनिक शस्त्रांचे नष्टीकरण करण्यासाठी काम करते आणि देशांना त्यांचा साठा नष्ट करण्यास मदत करते.
संयुक्त राष्ट्रांच्या दहाव्या अधिवेशनाच्या शेवटच्या दिवशी सदस्य राष्ट्रांनी ३० नोव्हेंबर हा ‘रासायनिक युद्धातील बळींना श्रद्धांजली अर्पण करण्याचा दिवस’ म्हणून अधिकृत मान्यता दिली. हा प्रस्ताव OPCW चे तत्कालीन महासंचालक रोगेलियो फर्टर यांनी मांडला होता. तसेच २९ एप्रिल हा दिवस ‘आंतरराष्ट्रीय रासायनिक शस्त्र प्रतिबंध दिन’ म्हणून साजरा केला जातो, कारण याच दिवशी रासायनिक शस्त्रे करार अंमलात आला होता.
#OnThisDay: On November 30, the Day of Remembrance for Victims of Chemical Warfare is observed to pay tribute to those affected by chemical weapons. #MIG @OPCW pic.twitter.com/ETNKhAxmAX — MEDIA INDIA GROUP (@mediaindiagroup) November 30, 2025
credit : social media and Twitter
जरी अनेक देशांनी आपले रासायनिक आणि अण्वस्त्रांचे साठे नष्ट केले असले, तरीही काही देशांकडे अजूनही ही घातक शस्त्रे उपलब्ध आहेत, ही गोष्ट जागतिक सुरक्षेसाठी एक मोठा धोका आहे. संयुक्त राष्ट्रसंघ आणि मानवाधिकार संघटना सातत्याने नि:शस्त्रीकरणासाठी प्रयत्नशील आहेत. त्यामागचा प्रमुख उद्देश म्हणजे “भविष्यातील पिढ्यांना युद्धाच्या संकटापासून वाचवणे” आणि एक शांततामय, सुरक्षित जग निर्माण करणे.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Elite Forces : भारताचे NSG ‘ब्लॅक कॅट्स’ की US चे ‘National Guard’? क्षमता, प्रशिक्षण आणि ताकदीमध्ये कोण सर्वात शक्तिशाली
‘रासायनिक युद्धातील सर्व बळींचा स्मृतिदिन’ हा केवळ भूतकाळातील वेदनांची आठवण नाही, तर मानवतेला दिलेला एक इशारा आहे की विज्ञानाचा वापर विध्वंसासाठी नव्हे, तर कल्याणासाठी व्हायला हवा. या दिवशी जगभरात शांती सभांचे आयोजन, श्रद्धांजली कार्यक्रम आणि जनजागृती उपक्रम राबवले जातात. याद्वारे मानवतेचा संदेश दिला जातो आणि युद्धमुक्त भविष्यासाठी नव्याने संकल्प केला जातो. जर जगाला खऱ्या अर्थाने सुरक्षित बनवायचे असेल, तर रासायनिक शस्त्रांचा संपूर्ण नायनाट आणि जागतिक सहकार्य हाच एकमेव मार्ग आहे हेच या दिवसाचे मूळ आणि खरे संदेश आहे.
Ans: दरवर्षी ३० नोव्हेंबर रोजी हा दिवस पाळला जातो आणि २००५ पासून तो अधिकृतरित्या मान्य आहे.
Ans: रासायनिक शस्त्रांच्या वापरामुळे मृत्युमुखी पडलेल्या निर्दोष लोकांना श्रद्धांजली देणे आणि भविष्यात अशा शस्त्रांचा वापर होऊ नये यासाठी जागरूकता निर्माण करणे.
Ans: ‘रासायनिक शस्त्रे प्रतिबंधक संघटना’ म्हणजेच OPCW असून तिचे मुख्यालय नेदरलँड्सच्या द हेग येथे आहे.
