मंगळवार, 3 नोव्हेंबर 2026
International Museum Day: सण संस्कृतीचा, उत्सव इतिहासाचा! आजच्या 'या' खास दिनी चला करूया आपल्या सुवर्ण वारशाला सलाम ( फोटो सौजन्य : सोशल मीडिया )
International Museum Day 2026 Theme : आपला भूतकाळ जितका समृद्ध आणि गौरवशाली असतो, तितकीच आपल्या भविष्याची पायाभरणी भक्कम होते. हाच समृद्ध भूतकाळ, पूर्वजांच्या आठवणी, प्राचीन कलाकुसर आणि ऐतिहासिक क्रांतीचा इतिहास ज्या ठिकाणी अत्यंत काळजीपूर्वक जतन केला जातो, त्या जागेला आपण ‘संग्रहालय’ (Museum) म्हणतो. दरवर्षी १८ मे रोजी जगभरात ‘आंतरराष्ट्रीय संग्रहालय दिन’ साजरा केला जातो. हा केवळ एक दिवस नसून आपल्या पूर्वजांनी मागे ठेवलेल्या अनमोल ठेव्याला, संस्कृतीला आणि परंपरांना मानाचा मुजरा करण्याचा हा एक ऐतिहासिक प्रसंग आहे. आजच्या डिजिटल युगातही ही संग्रहालये ज्ञानाची आणि मानवी सर्जनशीलतेची चैतन्यमय केंद्रे म्हणून कशी कार्यरत आहेत, याचा वेध घेणारा हा विशेष वृत्तांत.
‘इंटरनॅशनल कौन्सिल ऑफ म्युझियम्स’ (ICOM) द्वारे दरवर्षी या दिवसासाठी एक विशेष संकल्पना (Theme) ठरवली जाते. वर्ष २०२६ साठी “Museums Uniting a Divided World” म्हणजेच “विभक्त जगाला एकत्र आणणारी संग्रहालये” ही थीम निश्चित करण्यात आली आहे. आजच्या काळात जागतिक स्तरावर वाढणारा राजकीय ताणतणाव, सामाजिक ध्रुवीकरण आणि विविध संस्कृतींमधील अंतर कमी करण्यासाठी संग्रहालये एक पूल म्हणून काम करू शकतात, हाच या संकल्पनेचा मुख्य उद्देश आहे. ही संग्रहालये आपल्याला शिकवतात की, विविधतेचा आदर करत आपण सर्वांनी एकत्र कसे राहिले पाहिजे.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Pandemic Alert: कोरोनापेक्षाही भयंकर! हंताव्हायरस नव्हे तर दोन देशांमध्ये ‘या’ व्हायरसने घेतले शेकडो बळी; पाहा भीषण वास्तव
संग्रहालयांचे मानवी जीवनातील आणि शिक्षणातील महत्त्व जगासमोर आणण्यासाठी १९७७ मध्ये ‘इंटरनॅशनल कौन्सिल ऑफ म्युझियम्स’ने या दिवसाची स्थापना केली. पुढे जाऊन १९८३ मध्ये संयुक्त राष्ट्राने (UN) याला अधिकृत मान्यता दिली. तेव्हापासून दरवर्षी १८ मे रोजी जगभरातील लाखो संग्रहालये या मोहिमेत सहभागी होतात. भारतातही सांस्कृतिक मंत्रालयाच्या अंतर्गत या दिवशी विशेष प्रदर्शने, विंटेज वस्तूंचे शो, प्राचीन नाण्यांचे प्रदर्शन आणि विद्यार्थ्यांसाठी मोफत कार्यशाळा आयोजित केल्या जातात.
भारताचा इतिहास हजारो वर्षे जुना आहे आणि तो पाहायचा असेल तर देशात अनेक अद्भूत संग्रहालये आहेत. उत्तर प्रदेशातील ‘सारनाथ संग्रहालय’ हे भारतातील सर्वात पहिले पुरातत्व संग्रहालय मानले जाते, ज्याची स्थापना १९१० मध्ये झाली होती. याशिवाय कोलकाता येथील ‘इंडियन म्युझियम’ (जे भारतातील सर्वात मोठे आहे), दिल्लीतील ‘राष्ट्रीय संग्रहालय’ आणि हैदराबादचे ‘सालार जंग संग्रहालय’ ही भारताच्या वैभवाची साक्ष देतात. महाराष्ट्रात मुंबईचे ‘छत्रपती शिवाजी महाराज वस्तू संग्रहालय’ आणि पुण्यातील ‘राजा दिनकर केळकर संग्रहालय’ ही पर्यटकांची मुख्य आकर्षणे आहेत. या जागतिक दिनानिमित्त भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण (ASI) अंतर्गत येणाऱ्या अनेक संग्रहालयांमध्ये पर्यटकांना मोफत प्रवेश दिला जातो.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Guerrilla Warfare: ‘प्राण देऊ, पण झुकणार नाही!’ अमेरिकन CIA प्रमुखांच्या गुप्त भेटीनंतर ‘हा’ देश थेट युद्धभूमीसाठी सज्ज
अनेकांचा असा गैरसमज असतो की संग्रहालयात केवळ जुन्या आणि निरुपयोगी वस्तू ठेवल्या जातात. परंतु, वस्तुस्थिती पूर्णपणे वेगळी आहे. संग्रहालये ही विज्ञानाची, अथांग ज्ञानाची आणि मानवी प्रगतीची जिवंत विद्यापीठे आहेत. राजांची शस्त्रे, प्राचीन नाणी, हजारो वर्षांपूर्वीची हस्तलिखिते आणि कलाकृती पाहून आजच्या तरुण पिढीला नवीन संशोधनाची आणि कलाकृतींची प्रेरणा मिळते. म्हणूनच, या आंतरराष्ट्रीय संग्रहालय दिनाच्या निमित्ताने आपण सर्वांनी आपल्या परिसरातील संग्रहालयांना भेट देण्याची आणि आपला हा महान सांस्कृतिक वारसा जतन करण्याची प्रतिज्ञा घेतली पाहिजे.
Ans: यंदाची थीम "Museums Uniting a Divided World" (विभक्त जग एकत्र आणणारी संग्रहालये) ही असून ती जागतिक शांतता आणि सांस्कृतिक संवादावर भर देते.
Ans: या दिवसाची सुरुवात १९७७ मध्ये 'इंटरनॅशनल कौन्सिल ऑफ म्युझियम्स' (ICOM) द्वारे झाली आणि १९८३ मध्ये याला जागतिक मान्यता मिळाली.
Ans: उत्तर प्रदेशातील सारनाथ संग्रहालय (स्थापना १९१०) हे देशातील सर्वात पहिले अधिकृत पुरातत्व संग्रहालय मानले जाते.
